ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଓ ଜନ୍ମକଥା ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି କେବେ ଶତ୍ରୁତା ଆସିପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଏହି କଥା ଶୁଣାଯାଏ କିମ୍ବା ପାଠ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରିୟା ଜନ୍ମ, ପୁଅ, ବାନ୍ଧବଙ୍କୁ କେବେ ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଅତି ଦିବ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କହିବି, ସେ ସମୟରେ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, କିଏ ଦେବତା ଓ ଋଷି ଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଯିଏ ରାଶି ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କର କନ୍ୟାଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ସଞ୍ଜ୍ଞା ନାମକ ଜନନୀ ଥିଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ଉତ୍ତରପତ୍ନୀ ଭାବେ ଭାନୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଭାନୁଙ୍କର ପୁଅ ମନୁ, ଅନେକ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ କୁହାଯାଏ। ଏକ ଦିନ ସଞ୍ଜ୍ଞା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦିଦେଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହା ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ— "ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ଦେଖ, ଚିରକାଳ ଚକ୍ଷୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛ; ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଏମିତି କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଯମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।" ଏହା ଶୁଣି ସଞ୍ଜ୍ଞା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏହି ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ପୁଣି କହିଲେ— "ଏବେ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେବା, ଯିଏ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ 'ବିଲୋଳା' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।" ଏହିପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶାପରେ, ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଯମ ଓ ଯମୁନା (ଏହି ବିଲୋଳା ନଦୀ) ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକମୟ ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ସହିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଅସହ୍ୟତାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— "ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କେଉଁଠି ମୋତେ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? କିପରି ମୋ ପତି ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବେନାହିଁ?" ଏଭଳି ଅନେକ ଭାବନା କରି, ସଞ୍ଜ୍ଞା, ଯିଏ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଝିଅ, ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବା ଉତ୍ତମ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ନିଜର ଏକ ଛାୟା ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେବା ପାଇଁ ଥିଲା। ସଞ୍ଜ୍ଞା ଛାୟାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ— "ମୁଁ ଭାନୁଙ୍କ ଗୃହରେ ଯେପରି ଚରିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ନିଯୁକ୍ତ ରୁହିବା।" "ଯଦି କେହି ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୋ ବିଦାୟ ବିଷୟରେ କିଛି କହିବା ନାହିଁ; ସଦା ଏହି କଥା କହିବା— 'ମୁଁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ନାମକ'।" ଛାୟା ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ଦେବୀ, ତୁମେ ମୋ କେଶ ଧରି ଆଦେଶ ଦେଉଛ, ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବି; କିନ୍ତୁ ଶାପରେ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ ସତ୍ୟ କହିଦେବି।" ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଧ୍ୟ ମହାସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା କିଛିଦିନ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। କିଛିଦିନ ପରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଅପରିଚିତ ଭାବେ ଦେଖି, ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନରେ କହିଲେ— "ମୋ ଝିଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକ ଦିନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଉଛି।" "ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୀର୍ଘଦିନ ବାନ୍ଧବଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ ମାନ୍ୟତା ମିଳେନାହିଁ; ବାନ୍ଧବମାନେ ଚାହାନ୍ତି ଯେ, ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରେ ରୁହୁନ୍ତୁ।" "ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ୱାମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ମୋ ଝିଅ, ଦୀର୍ଘଦିନ ମୋ ଘରେ ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ଏବେ ତୁମେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ; ମୁଁ ଖୁସି, ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛ। କିନ୍ତୁ ଆଉଥରେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବ।" ଏପରି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସଞ୍ଜ୍ଞା 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଭୟ କରି, ଏକ ମାଡ଼ି ରୂପ ନେଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଠାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବିଲେ ଯେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଛାୟାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏକ ଶୁଭ୍ର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଛାୟା ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ପୁଅ ମନୁ, ଯମ ଓ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ଏପରି ସ୍ନେହ ଦେଖାଉଥିଲେନାହିଁ। ଦିନେ ଦିନେ ସେ ଦୁଇପକ୍ଷପାତ କରୁଥିଲେ। ମନୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମ ଏହା ସହିପାରିଲେନାହିଁ। କ୍ରୋଧରେ ଯମ ତାଙ୍କ ପାଦ ଉଠାଇ ଛାୟାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଛାୟା କ୍ଷମାଶୀଳ ହୋଇ, ସେ ପାଦ ନିଜ ଦେହରେ ପଡିବା ଦେଲେନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି ଛାୟା ହଳକା କ୍ରୋଧରେ ଅସ୍ଥିର ହାତ ଓ କମ୍ପିତ ଠୋଠ ସହ ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— "ତୁମେ ମୋତେ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ, ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରିଛ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମର ପାଦ ଭୂମିରେ ପଡିଯିବ।" ଏହି ଶାପ ଶୁଣି ଯମ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଶୀର୍ଷ ନମାଇ କହିଲେ— "ପିତା, ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା, ଯାହା କେହି ଶୁଣିନାହାନ୍ତି— ଜଣେ ମାଆ ସ୍ନେହ ତ୍ୟାଗ କରି ପୁଅକୁ ଶାପ ଦେଲେ।" "ମନୁ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ମୋ ମତ ମଧ୍ୟ ଏହି; ପୁଅ ଭୁଲ କଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ଦୋଷୀ ହୁଏନାହିଁ।" ଏହି ଯମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ, ଛାୟାଙ୍କୁ ଡାକି ପଚାରିଲେ— "କେଉଁଠି ଗଲୁଛ?" ଛାୟା ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ମୁଁ ସଞ୍ଜ୍ଞା, ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ କନ୍ୟା, ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ; ଏହି ସନ୍ତାନମାନେ ତୁମର ମୋ ଗର୍ଭରୁ।" ବିବସ୍ୱତ ପୁଣିପୁଣି ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ କହିଲେନାହିଁ। ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ ଛାୟା ସବୁ କଥା ଖୋଲି କହିଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତ୍ୱଷ୍ଟାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ମାନିତ କଲେ।