ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଉପକାରରେ ଏକ ନାଗକନ୍ୟା ଅତି ଖୁସି ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ବୀର, ତୁମେ ଯେମିତି ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କରିଛ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋ ହୃଦୟ ଜିତି ନେଲ। ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣ। ରାଜନ୍, ତୁମର ପୁଅ ଅତି ସକ୍ତିଶାଳୀ ହେବେ। ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଚକ୍ର ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଜୟ ରହିବ। ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମ ପାଳନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବେ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଏକ ଏକଛତ୍ର ଶାସକ ହେବେ, ସେ ମାନବତାର ମହାମନୁ ହେବେ।” ଏହି ଭଲ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ନାଗରାଜ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପୁନି ପାତାଳ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେଠାରେ, ଭୂମିର ଏହି ମହାରାଜା ତାଙ୍କ ସହିତ ସୁଖରେ ରହିଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଶୁଭ ଅବସରରେ, ସେ ମହାରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ହେଲେ—ଯେପରି ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚାନ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ଶୋଭାମୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ସେ ମହାନୁଭାବ ଜନ୍ମ ନେଲାବେଳେ ସମସ୍ତେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଦେବ ଢୋଳ ବଜିଲା ଓ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ପଡିଲା। ତାଙ୍କର ରୂପ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଋଷିମଣି ତାଙ୍କୁ 'ଉତ୍ତମ' ନାମ ଦେଲେ। ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶରେ, ଏହି ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଉତ୍ତମଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଏକ ମହାମନୁ ହେଲେ। ହେ ଭାଗୁରି, ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ଯିଏ ଉତ୍ତମଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣେ, ସେ କେବେ ବି ଶତ୍ରୁତାରେ ପଡେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି କଥା ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ କେବେ ବି ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବେ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କହେବି; ସେ ସମୟରେ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, କିଏ ଦେବତା ଓ ଋଷି ଥିଲେ, ତୁମେ ଶୁଣ।” ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟ ଆଦିକଥାରେ, ରାଶି ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟାର ପୁଅ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ସଞ୍ଜ୍ଞା। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଭାନୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବିବାସ୍ବତଙ୍କ ପୁଅ ମନୁ, ଅନେକ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ 'ବୈବସ୍ୱତ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଇଛନ୍ତି। ଏକ ଦିନ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କହିଲେ, “ତୁମେ ପ୍ରତିଦିନ ମୋତେ ଦେଖି ଚକ୍ଷୁ ଅଟକାଉଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଯମ—ସମସ୍ତ ଜୀବର ନିୟନ୍ତ୍ରକ—କୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।” ଏହିପରି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନି କହିଲେ, “ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ଏବେ ଅସ୍ଥିର, ତେଣୁ ତୁମେ ଏକ କନ୍ୟା, ଏକ ମହାନଦୀ 'ବିଲୋଳା' କୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଏହିପରି ଶାପରେ, ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଯମ ଓ ଯମୁନା—ଏହି ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ—ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜସ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ସହିଲେ; ଅସହ୍ୟ ହେଲେ, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ପାଇବି? କିପରି କରିଲେ ପତି ରୁଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ?' ଏଭଳି ଅନେକ ଉପାୟ ଭାବି, ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ଯେ, ପିତାଙ୍କ ଗୃହ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଏକ ଛାୟା ରୂପ ତିଆରି କଲେ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ଛାୟାକୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାନୁଙ୍କ ଘରେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଛି, ସେପରି ତୁମେ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଆଚରଣ କର। ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ, ମୋ ବିଷୟରେ ଏଭଳି କିଛି କହିବ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପ୍ରତି ଏକ କଥା କହିବା—'ମୋ ନାମ ସଞ୍ଜ୍ଞା'।” ଛାୟା କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଓ ଚୁଲି ଧରି ଏହା କରିବି, ଶାପ ହେଲେ ସତ୍ୟ କହିବି।” ଏହିପରି, ସଞ୍ଜ୍ଞା ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ତାଁକୁ ତାଙ୍କ ପିତା ତ୍ୱଷ୍ଟାର, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ଦେଖିଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆଦର ଦେଲେ; ସେ କିଛିଦିନ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି, ତାଙ୍କ ପିତା ଦେଖିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଆଦର ଓ ପ୍ରେମରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକ ଦିନ ଦେଖିଲି ମଧ୍ୟ, ସେହି ଦିନ ମୋ ପାଖରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଉଛି। ନାରୀମାନେ ଆତ୍ମୀୟ ଘରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଯେ, ନାରୀ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଘରେ ରହିବେ। ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଛ, ତେଣୁ ମୋ ଜଣ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରୁହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯାଅ, ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ଫେର; ମୁଁ ଖୁସି, ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଲ। କିନ୍ତୁ ପୁନି ଆସି ମୋତେ ଦେଖିବା, ହେ ଶୁଭେ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ପିତାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସଞ୍ଜ୍ଞା 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଚଲିଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପ ଚାହିଁ ନଥିବା ଓ ତାଙ୍କ ତେଜସ୍କୁ ଭୟ କରି, ସେଠାରେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଉଁଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବିଲେ ଯେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଛାୟା ସହିତ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏକ ଶୋଭାମୟ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଛାୟା ତାଙ୍କ ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ପୁଅ ଓ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ଏମିତି ନ ଥିଲେ। ଦିନକୁ ଦିନ ସେ ସ୍ନେହ ଓ ଭୋଗରେ ଭେଦ କରୁଥିଲେ; ମନୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ସହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମ ଏହା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଛାୟାକୁ ମାରିବାକୁ ପାଦ ଉଠାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଛାୟା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ସେ ପାଦ ଦେହ ଉପରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦେବତା, ମହାପୁରୁଷ, ଓ ଋଷିମଣିଙ୍କ ଜୀବନ ଗାଥା ତରଳ ଧାରାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଓ ପ୍ରେମର ଅମୂଲ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଲୁକାଇଛି।