ରାଜାଙ୍କ ରାନୀ ଏକ ଦିନ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ମନ ମୋ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ସ୍ନେହଶୀଳ ଅଛି, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ମୋର ଯୋଗ୍ୟ ଦାୟ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହି ଦାୟ ଦିଅନ୍ତୁ।” ରାଜା ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋର ପ୍ରିୟେ, ଯେଉଁ କିଛି ତୁମେ ଚାହ, ନିର୍ବିଗ୍ନେ କହ। ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ସେବାରେ ଆଛି।” ତେବେ ରାନୀ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ, ମୋର ମିତ୍ରୀ ଏକ ସର୍ପକନ୍ୟାଙ୍କ ଶାପରେ ମୌନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶତଃ ତାଙ୍କର ଏହି ଅବସ୍ଥା ଠିକ କରିପାରିବେ, ତେବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କରିବେ ନାହିଁ?” ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, ରାଜା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ମୌନତା କିପରି ଦୂର କରାଯିବ?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବୁଝାଇଲେ, “ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀ ଯଜ୍ଞ କରିବି। ତାପରେ ତୁମ ରାନୀ ଋଣମୁକ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ତାଙ୍କର କଥା କହିବା ଶକ୍ତି ଫେରିଆସିବ।” ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସରସ୍ୱତୀ ଯଜ୍ଞ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତାରେ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ତୁତି ପାଠ କଲେ। ତାପରେ ଗର୍ଗା, ଯିଏ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ, ତଳପାତାଳରୁ କହିଲେ, “ମୋର ମିତ୍ରୀ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଭର୍ତ୍ତା ଏତେ ବଡ଼ କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।” ନନ୍ଦା ତାଙ୍କର କଥା କହିବା ଶକ୍ତି ପୁନଃ ପାଇ ତୁରନ୍ତ ସହରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ରାନୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସର୍ପକନ୍ୟା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଶୁଭ କଥାରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ, “ହେ ବୀର, ଆପଣ ଯେଉଁ ଉପକାର ମୋ ପାଇଁ କଲେ, ତାହା ମୋର ହୃଦୟକୁ ଜିତିନେଲା। ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ବହୁତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେବେ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଚକ୍ର ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଅଜୟ୍ୟ ରହିବ। ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହେବେ, ସେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ନାୟକ ମନୁ ହେବେ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ ସର୍ପରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ତାଙ୍କର ମିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପାତାଳକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଠାରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାନୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେପରି ଚାନ୍ଦ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ ଉଦୟ ହୁଏ। ସେ ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଦେବମାନ୍ୟ ଢୋଳ ବଜିଲା ଏବଂ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ 'ଉତ୍ତମ' ନାମ ଦେଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, ଏହି ଉତ୍ତମଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ 'ଉତ୍ତମ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଏକ ମନୁ ହେଲେ। ହେ ଭାଗୁରି, ତାଙ୍କର ମହିମା ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଉତ୍ତମଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଗଥା ସଦା ଶୁଣନ୍ତି, ସେ କେବେ ଶତ୍ରୁତ୍ୱରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେ ଶୁଣିବେ କିମ୍ବା ପାଠ କରିବେ, ସେ କେବେ ଜୀବନରେ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ, ପୁଅ, ବାନ୍ଧବଠାରୁ ବିୟୋଗ ପାଇବେ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି—ସେଥିରେ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, କିଏ ଦେବ ଓ ଋଷି ଥିଲେ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହିପରି, ରାଶି ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପୁଅ ଭାନୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଥିଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଭାନୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ପୁଅ ମନୁ, ଯିଏ ବହୁ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେହିପାଇଁ 'ୱୈବସ୍ୱତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏକ ଦିନ ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଚକ୍ଷୁ ମୁଦିଲେ, ଏହା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ, “ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଦେଖିବାବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଯମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବେ।” ଏହିପରି ଶାପ ଶୁଣି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଏହା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନି କହିଲେ, “ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ଏବେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ଏକ ଝିଅ, ବିଲୋଳା ନାମକ ଏକ ନଦୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶାପରେ ଯମ ଏବଂ ଯମୁନା ନାମକ ମହାନଦୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭୋଗିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ଏବଂ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ମିଳିବ? କିପରି ମୋର ପତି ମୋପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହେବେ ନାହିଁ?” ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ସଞ୍ଜ୍ଞା, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟା, ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ଯେ, ବାପାଙ୍କ ଘରେ ଯିବା ଭଲ। ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଅଂଶରୁ ଏକ ଛାୟା ତିଆରି କଲେ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲା। ସଞ୍ଜ୍ଞା ଛାୟାକୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେପରି ଭାବେ ଭାନୁଙ୍କ ଘରେ ଚାଲିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ତାଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନେ ସହ ବ୍ୟବହାର କରିବା। ଯଦି ତୁମକୁ ପଚାରାଯାଏ, କେବଳ ଏତିକି କହିବା—ମୁଁ ସଞ୍ଜ୍ଞା।” ଛାୟା କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ମୋର କେଶ ଧରି ମୁଁ ଏହି କଥା ମାନିବି, ଶାପ ବେଳେ ସତ୍ୟ କହିଦେବି।” ଏହିପରି କଥା ହେବା ପରେ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ବାପା ଘରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାଁଠାରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ଦେଖିଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆଦର ଦେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା କିଛିଦିନ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଘରେ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ରହିଲେ। ତାପରେ ବାପା, ତାଙ୍କର ଝିଅକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିନଥିବା ଦେଖି, ସ୍ନେହ ଓ ଆଦରରେ ସେଉଁଠି ସ୍ତୁତି କରି କଥା କହିଲେ।