ଶହରବାସୀମାନଙ୍କର କଥାରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷ ଓ ଅପମାନରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ କହିଲେ, “ଲଜ୍ଜା! ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର, ମିଛ ଓ ରୂଡ଼ କଥା କହୁଛ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ କାହିଁକି ତାହା ଉଠାଇବାକୁ ଚାହୁଛ?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି ବେପରା ହୋଇ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କମ୍ପି କହିଲେ, “ମୁଁ ଯାଉଛି,” ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ। ଉପରେ ତାଙ୍କର କ୍ଷୀଣ ଜନାନୀ, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେବା ସମୟରେ କୌଶିକ ଏକ ଲାଠିରେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯାଉଛି,” ଏବଂ ତା’ପରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ପାଞ୍ଚ ଦୟାଳୁ ଦେବତା କହିଲେ, “ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏପରି ପାପ କରି, କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ?” ଏହି ପାପୀ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ନକାରୀକୁ ତଳେ ଫେଙ୍ଗାଯାଇଛି—ଏପରି ଲୋକର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆମେ କିପରି ପବିତ୍ର ସୋମା ମଦ୍ୟ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ପାଇବୁ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଦାୟ ହେବୁ? ଏହି କଥା ଶୁଣି କୌଶିକ ବଡ଼ ରୋଷରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତମେ ସମସ୍ତେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇବେ।” ତା’ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରୁ ବଡ଼ ଋଷି କହିଲେ, “ମାନବ ଜନ୍ମରେ ତମେ ସନ୍ତାନ ପାଇବେ ନାହିଁ। ତମେ ବିବାହ କରିବେ ନାହିଁ, ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିବ ନାହିଁ; ଚାହିଦା ଓ ରୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ ପୁନି ଦେବତା ହେବେ।” ତା’ପରେ ସେହି ଦେବତାମାନେ କୁରୁ ଘରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶରେ ଅବତରିଲେ, ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି କାରଣରୁ, ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ପୁତ୍ର ବିବାହ କରିନାହିଁ। ଏଭଳି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି, ପାଣ୍ଡବ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉପକଥା ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର। ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଛ? ଏହିପରେ ଜୈମିନି କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଅନୁକ୍ରମରେ କହିଛ। ମୋର ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ବଡ଼ କୁତୁହଳ ଅଛି। ଆହା! ସେ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟଧିକ କଷ୍ଟ ସହିଥିଲେ। ଅନ୍ତେ ସେ ସୁଖ ପାଇଲେ କି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଜା ଦୀରେ ଦୀରେ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଜନାନୀ ଶୈବ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ର ରୋହିତା ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଭୂମିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଦିବ୍ୟ କାଶୀ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଏହା ମାନବମାନେ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛି। ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିଶୀଳ ଜନାନୀ ସହ ଚାଲିଗଲେ; ଏବଂ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିନୟ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଭରି ତାଙ୍କର ହାତ ଜୋଡି ଏହିପରି କହିଲେ, “ଋଷି, ଏଠି ମୋର ଜୀବନ, ପୁତ୍ର ଓ ଏହି ଜନାନୀ; ଆପଣ ଯାହା ଚାହିଁଥିବେ, ତାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। କିମ୍ବା ଆଉ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି କି, ତେବେ ଆମକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ମାସ ଏବେ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ରାଜା ଋଷି; ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ନ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲ; ତୁମେ ତୁମର ଶବ୍ଦ ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି?” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମାସ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ସମାପ୍ତ ହେବା ଦିନ; ଦୟାକରି ଅଧା ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ କିଛି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଠିକ ଅଛି, ବଡ଼ ରାଜା; ମୁଁ ପୁନି ଆସିବି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆଜି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।” ଏପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ଦିଅଉ ଏହି ଦକ୍ଷିଣା?” “ମୋର ଧନୀ ମିତ୍ରମାନେ କେଉଁଠି, ମୋର ଧନ କେଉଁଠି? ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ମୋ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ; କିପରି ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହେବି?” “ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦିଅ କି? କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବି, ଦରିଦ୍ର ହୋଇ? ଯଦି ଦାନ ଦେଇନାହିଁ ମୁଁ ମରିଯିବି—ମୁଁ ନିମ୍ନତମ ହେବି, ପାପୀ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତର ମନ୍ଦୁକ ହେବି; କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜକୁ ଦାସ ଭାବରେ ବେଚିଦିଅ—ଏହା ଉତ୍ତମ।” ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ଅଶ୍ରୁଦ୍ଧୱନିରେ କହିଲେ, “ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ବଡ଼ ରାଜା, ଏବଂ ତୁମର ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ତା’କୁ ଶ୍ମଶାନ ଭଳି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ବାଘ, ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଅତିଶୟ ଉଚ୍ଚ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଫଳାନ୍ବିତ ହୁଏନି, ସେହି ସବୁ ଫଳ ହୁଏନି। ସତ୍ୟକୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୁହାଯାଇଛି; ଅସତ୍ୟ ଏକ ଦୋଳା ଭଳି, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥିର ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଅଧୋପତନକୁ ନେଇଯାଏ। ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଏବଂ ଏକ ରାଜସୂୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମିଛ କଥା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଏ।” ତା’ପରେ ଜନାନୀ କହିଲେ, “ମୋର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି,” ଏବଂ ଅଶ୍ରୁଭରିତ ଚକ୍ଷୁରେ କାନ୍ଦିଲେ। ରାଜା ତା’କୁ କହିଲେ, “ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଭଲ ଜନାନୀ, ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ; ପୁତ୍ର ଜୀବିତ ଅଛି। କହ, ଗଜଗତି ମହିଳା, ତୁମେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଛ କି?” ତାଙ୍କର ଜନାନୀ କହିଲେ, “ରାଜା, ମୋର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି; ଧର୍ମିକ ନାରୀ ପାଇଁ ପୁତ୍ର ହିଁ ଫଳ। ତେଣୁ ମୋତେ ଧନ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଭାବରେ ଦିଅ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ; ଚେତନା ଫେରି ଆସି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ, “ଏହା ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଏପରି କଥା କହୁଛ। ତୁମେ ଏହି ପାପୀ ପୁରୁଷକୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଇଥିବା ହାସି ଓ ମୃଦୁ କଥା ଭୁଲିଗଲା କି?” “ହା, ହା! ଶୁଦ୍ଧ ହାସିର ମହିଳା, କିପରି ତୁମେ ଏପରି କଥା କହିପାରିଲେ? ମୁଁ କିପରି ଏପରି ଅଶ୍ରବ୍ୟ କଥା କହିପାରିବି?