ଏହି କଥାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି କହିଛନ୍ତି—ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଏହି ଧନ ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କରେ, ସେ ଏହାର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଚରିତ୍ର ଅର୍ଜନ କରେ । ସେ ବୀଣା, ବାଁଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଭଳି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ରଖିଥାଏ, ଗାୟକ ଓ ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗାନ-ନୃତ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ । ସେ ଚରଣ, ସାରଥି, ହାସ୍ୟକର, ଓ ଶୋଭାବନ୍ତୀ ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନାମାନେ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ । ଦିନ ଓ ରାତି ଉପଭୋଗର ଆୟୋଜନ କରେ ଓ ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରେ; ଏହା ସହ ସେ ବେଶ୍ୟା ଓ ଏପରି ପ୍ରକୃତିର ଅନ୍ୟ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଅର୍ଜନ କରେ । ସେ ସଭାକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ ପୁରୁଷକୁ ଧନ ଚୟନ କରେ, ସେଠାରେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାଧନ 'ନନ୍ଦ' ନାମକ ଧନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ । ଏହି ଧନ ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କଲେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ମହା ଅହଂକାରୀ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧାତୁ, ମଣି, ଶୁଭ ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେ । ସେ ଏହାର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ, କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ କରେ, ନିଜ ଜନମାନେ ଓ ଆସିଯିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ସମର୍ଥନ କରେ । ସେ ସାମାନ୍ୟ ଅପମାନ ମଧ୍ୟ ସହିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ ଦେଇଥାଏ । ଯେଉଁ କାମନା କରେ, ତାହା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତାଙ୍କର ଅନେକ ମହିଳା ରହିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଓ ପ୍ରଜାବତୀ ହୁଏ । ଏହି ଭୋଗ ଲାଗି ଧନ 'ନନ୍ଦ' ସାତଜଣ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହା ବିଦାୟ ହୁଏ, ପୁରୁଷ ମାତ୍ର ଏକ-ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଲାଭ ପାଏ । ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଧନ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଉଛି, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଦୂର୍ଦେଶୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି । ନନ୍ଦ ଏହି କାମ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ସମ୍ମାନ ନାହିଁ ପାଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସହବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ପୁରୁଣା ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଗଢ଼େ; ଏହିପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଗୁଣର ଧନ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏହି ଧନକୁ 'ନୀଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଧନର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ କପଡ଼ା, କପାସ, ଧାନ୍ୟ, ଫଳ, ଫୁଲ ଆଦି ଅର୍ଜନ କରେ । ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ, ଶଂଖ, ଶଙ୍ଖମୁକୁର, କାଠ, ଏବଂ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେ । ସେ ଏହି ସମସ୍ତର କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟରେ ଲଗ୍ନ ରହେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କଥାରେ ମନ ଲାଗେ ନାହିଁ; ଜଳାଶୟ, ପୋକରି, ଉଦ୍ୟାନ ତିଆରି କରେ । ନଦୀରେ ବନ୍ଧ ଦେଇଥାଏ, ଗଛ ଲଗାଏ; ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ ଆଦି ଭୋଗ କରି, ପୁଣି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଏଠାରେ 'ନୋଳ' ନାମକ ଏକ ଧନ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଧନ 'ଶଂଖ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ଧନ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ତାହାର ଗୁଣ ଦେଇ ଚଳାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଏକ ଲୋକଙ୍କର ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ଧନ ଶଂଖ, ସେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥାଏ; ତାଙ୍କର ପରିଚାରକମାନେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ଭଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ନିଜ ଜନମାନେ, ପତ୍ନୀ, ଭାଇ, ପୁଅ, ବହୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରେ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ନିଜ ପୋଷଣ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରେ । ଏହିପରି ଧନମାନେ ମଣିଷଙ୍କର ଧନଦେବତା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ । ଯେଉଁ ଧନ ମିଶ୍ରିତ, ସେ ସେମାନଙ୍କ ମିଶ୍ର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେପରି ଧନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଫଳ ମିଳେ । ଏହା ପରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଛନ୍ତି—ଏବେ ରାଜା ନିଜ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଇଁଜଣ ଖୁସିରେ ଭରିଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ତୁମ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପତ୍ନୀକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଛ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ହୋଇଛି, ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି ।" ରାଜା କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି ସଫଳ ହେଉଛ; କିନ୍ତୁ ଆମେ ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ, କାରଣ ଆମର ପତ୍ନୀ ଘରେ ନାହାନ୍ତି ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଯଦି ତୁମ ପତ୍ନୀକୁ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଭକ୍ଷିଥାନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀ ନେଲେ କାହିଁକି ନାହିଁ? କ୍ରୋଧରେ ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିନଥିଲ ।" ରାଜା କହିଲେ, "ମୋ ପ୍ରିୟା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇନାହିଁ; ସେ ବଞ୍ଚିଛି ଓ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ନିର୍ମଳ, ତେଣୁ ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀ ନେଉଥିଲି?" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଯଦି ତୁମ ପତ୍ନୀ ବଞ୍ଚିଛି ଓ ଅନ୍ୟପୁରୁଷ ସହିତ ଅନୈତିକ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ ନ କରି, କେଉଁ ପାପ କଲେ?" ରାଜା କହିଲେ, "ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦିଓ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିଛି, ସେ ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁକୂଳ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି, ସୁଖ ନୁହଁ; ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଦୟାକରି ଏପରି କିଛି କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ହୁଅନ୍ତୁ ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ତୁମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଏକ ଉପକାରକ କ୍ରିୟା କରାଯିବ; ଯେଉଁମାନେ ମିତ୍ରତା ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କ୍ରିୟା କରିବେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ କରିଦେବି ।" "ସେଉଁଠି ତୁମ ପତ୍ନୀ ରହିଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣାଯିବ, ଏବଂ ସେ ତୁମ ପ୍ରତି ଉତ୍ତମ ସ୍ନେହ ଅର୍ଜନ କରିବେ ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଆସିଲେ ଓ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କ୍ରିୟା କରିଲେ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାତଥର ଏହି କ୍ରିୟା ପୁନରାବୃତ୍ତି କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କ ମିଳନ ହେବ । ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମହାମୁନି ଦେଖିଲେ ଯେ ପତ୍ନୀଙ୍କର ମନେ ସ୍ନେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆଣ; ସେଙ୍କୁ ସହ ଉପଭୋଗ କର, ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ଯଜ୍ଞ କର ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଛନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ରାତ୍ରିଚରକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ସେ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ସେ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, "ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବି?" ବୋଲି ପଚାରିଲେ ।