ଏହି କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ନାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସ୍ଵଭାବ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଲୋକମାନେ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଛାଡ଼ି ଦିଏ ନାହିଁ; “ମକର” ନାମକ ଧନ ଏଠାରେ ତାମସିକ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ। ଏହି ଧନର ପ୍ରଭାବରେ ଏକ ସୁସଂସ୍କାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ; ସେ ଧନୁଷ, ବାଣ, ତଳଵାର, ଚର୍ମ ଆଦି ଅର୍ଜନ କରେ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କଟୁ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସାୟ କରେ, ରାଜାମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଗଢ଼େ, ଓ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଏ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସୁଖ କେବଳ ଅସ୍ତ୍ର ବିକ୍ରୟ ଓ କ୍ରୟରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଧନ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖରେ ରହେ, ପୁଅମାନେ ପାଖକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଧନ ପାଇଁ ଏଠି ସେ ଚୋର, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିପାରେ; ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିରେ “କଚ୍ଛପ” ନାମକ ଧନ ଦୃଷ୍ଟିଗତ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ତାମସିକ ଧନରେ ଅଧିନ ହୁଏ, ଯଦ୍ୟପି ପୁଣ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରେ। ସେ ନିଜ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କାହାକୁ କହେ ନାହିଁ; କଚ୍ଛପ ଭଳି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆପଣ ମାନେ ଭିତରେ ନେଇ ନେଇଥାଏ। ଏଭଳି ସେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ରହେ; ଦେବା ନ ଭୋଗ କରିବା, କ୍ଷୟ ଭୟରେ ଭୟଭୀତ ରହେ। ସେ ଧନକୁ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଏହି ଧନ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖରେ ରହିଥାଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଧନ, “ମୁକୁନ୍ଦ”, ରଜସିକ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି ଧନ ଯାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଏ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାର ଗୁଣ ଅଧିକାର କରେ—ଯେପରି ବୀଣା, ବାଁସି, ମୃଦଙ୍ଗ ଆଦି ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣ ରଖେ। ସେ ଗାୟନ, ନୃତ୍ୟ, ଚରିତ୍ରକ, ସାରଥି, ହାସ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ଓ ନୃତ୍ୟକାରୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଦେଖାଶୁଣା କରେ। ସେ ଦିନ ରାତି ଭୋଗ ଦିଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରେ; ଏଠି ସେ ବେଶ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ୍ୟାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ସେ ସଭାକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଧନ ଚୟନ କରେ, ସେଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାଧନ “ନନ୍ଦ”, ଯାହା ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ, ସେଥିରେ ଯାଏ। ଏହା ଯାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଏ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ମହା ଅଭିମାନୀ ହୁଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଧାତୁ, ମଣି, ଶୁଭ ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେ। ସେ ଏହିସବୁ ଧନ ଅଧିକାର କରେ, କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ କରେ, ନିଜ ଲୋକ ଓ ଆସି-ଯିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ବଳ ଦିଏ। ସେ ମାନ୍ୟା ଅପମାନ୍ୟ ସହିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶଂସା ପାଇଲେ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଦିଏ। ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ପାଇଁ କ୍ଷମାଶୀଳ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଅନେକ ରୂପବତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଥାଏ। ଭୋଗ ପାଇଁ ଏହି ନନ୍ଦ ଧନ ସାତ ଜଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଧନ ଚାଲିଯାଏ, ମାନବ ମାତ୍ର ଏହାର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଲାଭ ପାଏ। ଏହି ଧନ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦିଏ, ସମ୍ପର୍କୀୟ ଓ ଦୂରଗତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିପାଳନ କରେ। ନନ୍ଦ ଧନ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ମାନ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେଉଁଠାରେ ଏକାଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଜନ୍ମାଏ ନାହିଁ। ସେ ପୂର୍ବ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନେହ ଗଢ଼େ; ଏହିପରି ମହାଧନ ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ମିଶ୍ରିତ, ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ଧନକୁ “ନୀଳ” ବୋଲାଯାଏ; ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଧନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ, ସେ ବସ୍ତ୍ର, କପାସ, ଧାନ୍ୟ, ଫଳ, ଫୁଲ ଆଦି ଅଧିକାର କରେ। ସେ ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ, ଶଙ୍ଖ, ଶୁଙ୍ଗା, ଚିପି ଏବଂ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଅର୍ଜନ କରେ; କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ସେ ଏହାର କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ମନ ଲାଗେ ନାହିଁ; ସେ ପୋଖରୀ, ଜଳାଶୟ, ବଗିଚା ତିଆରି କରେ। ନଦୀ ପାଇଁ ବନ୍ଧ ତିଆରି କରେ, ଗଛ ଲାଗାଏ; ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ ଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏଠାରେ “ନୋଳ” ନାମକ ଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ପୁଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟିକେ; ଅନ୍ୟ ଏକ ଧନ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ, “ଶଙ୍ଖ” ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା। ଏହି ଧନ ଯାହାକୁ ଲାଗେ, ସେ ଏହାର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଧନ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାଖକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଧନ “ଶଙ୍ଖ”, ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରେ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ। ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ମନ୍ଦ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ମନ୍ଦ ବସ୍ତ୍ର ପାଉଛନ୍ତି; ସେ ନିଜ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଉ ନାହିଁ, ଚାହେ ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଭାଇ, ପୁଅ, ବହୁଁ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କିଏ ହେଉ। ଏହିଭଳି ଧନମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଧନଦାୟିନୀ ଦେବତା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଧନମାନେ ମିଶ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କର ଫଳ ମିଶ୍ରିତ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଫଳ ସେଇ ଧନର ସ୍ଵଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ କଥା ଆସେ—ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ତାଙ୍କ ନିଜ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସଦ୍ଚରିତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଦେଖିଲେ, ଦୁହେଁ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲୁ, ଧର୍ମ ରକ୍ଷିତ ହେଲା; ତୁମ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପୁନଃ ଆଣିଲେ।” ତେବେ ରାଜା କହିଲେ: “ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲ; ଆମେ ତ ଦୁଃଖୀ, ଯେଉଁଠି ଆମର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘରେ ନାହାନ୍ତି।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଚାରିଲେ: “ଯଦି ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ବନ୍ୟପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ, ତେବେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ନେଇନଥିଲେ କାହିଁକି? କ୍ରୋଧବଶତଃ ତୁମେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିନଥିଲେ।” ରାଜା କହିଲେ: “ମୋ ପ୍ରିୟା ବନ୍ୟପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେଉନି; ସେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ନିର୍ମଳ—ଏପରି ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀକୁ କିପରି ନେଇପାରିବି?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଣି କହିଲେ: “ଯଦି ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ଏବଂ ଅବିଚାରା, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନ ମାନିଲେ, କେଉଁ ପାପ କଲେ?