ହେ ଦୟାଳୁ ରାଜା, ଆପଣ କାହିଁକି ଆମୋଁକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି? ଆମେ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଓ ପୀଡ଼ାରେ ଅଛୁ। ଆପଣ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନାଗରିକମାନୋଁପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ମୋତୋଁମାନୋଁକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଅନ୍ତୁ, ରାଜାଶି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯାହାପାଇଁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କମଳ ମୁହଁକୁ ଦେଖିପାରିବା। ଆମର ମଧୁମକ୍ଷିକା ସମ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ପୁନି କେବେ ଆମେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପାଇବୁ? ରାଜାଙ୍କ ପଛୋଁ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କ ରାନୀ ନିଜ ଶିଶୁ ପୁଅକୁ କୋଳରେ ଧରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ରାସ୍ତାରେ ହାଥୀ ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଗକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜା ବର୍ତ୍ତମାନ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି; ଦୟାକରି ଦେଖନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ନାରମ ଚର୍ମ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭୂରୁ ଥିବା ପୁଅ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଧୂଳି ଭରା ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବାରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ କେମିତି ହେବ? ରାଜା, ଦୟାକରି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ପାଳନ କରନ୍ତୁ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପାଇଁ କରୁଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ। ରାନୀ, ପୁଅ, ଧନ, ଧାନ—ଏମାନେ କ’ଣ? ଏହା ସବୁ ଛାଡ଼ି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଛାୟା ଭଳି ହୋଇଯାଇଛୁ। ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି? ଆପଣ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି; ଆପଣ ଅଛନ୍ତି ସେଉଁଠି ହିଁ ଆମର ସଉଖ୍ୟ। ରାଜା ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁଠି, ସେଉଁଠି ସହର, ସେଉଁଠି ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ। ନାଗରିକମାନେ ଏପରି ଦୟାଭାବ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରି ରାସ୍ତାରେ ବସି ରହିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଏବଂ ନାଗରିକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୀଘଳ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଧିକ୍ ତୁମେ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର! ମିଥ୍ୟା ଓ ବାଙ୍କା ବାକ୍ୟ କହୁଛ। ତୁମେ ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛ, ଏବେ ପୁନି ନେବାକୁ ଚାହୁଛ?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଠୋର କଥାରେ ରାଜା କମ୍ପିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯିବି,” ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ। ତିନି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ରାନୀଙ୍କୁ ଟାଣିନେଉଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ଏକ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, “ମୁଁ ଯିବି,” ବୋଲି ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ବେଳେ ପଞ୍ଚ କରୁଣାମୟ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଏପରି ପାପୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ?” ଯିଏ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ କଲେ—ଏଉଁ ଦେଉଳରେ ଆମେ କିଏର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ସୋମ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାନ କରି ସୁଖରେ ଯିବୁ? ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇବ।“ ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଶାନ୍ତି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତେଣୁ ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ମାନବ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ସନ୍ତାନ ପାଇବ ନାହିଁ। ତୁମେ ବିବାହ କରିବ ନାହିଁ, ଇର୍ଷ୍ୟା କିମ୍ବା କାମ-କ୍ରୋଧ ରହିବ ନାହିଁ, ପୁନି ଦେବତା ହେବୁ।” ଏପରି ଶାପ ମୂଳକ ଦେବତାମାନେ କୁରୁ ଗୃହରେ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଅବତରିଲେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି କାରଣରୁ, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଶାପଦ୍ୱାରା ବିବାହ କରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଛି, ପାଣ୍ଡବ କଥାର ମୂଳ ତଥା ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇଛି। ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏବେ ଜୈମିନି କହିଲେ: “ତୁମେ ମୋର ପ୍ରଶ୍ନକ୍ରମେ ସବୁ ଗଥା ଅନୁକ୍ରମରେ କହିଛ। ମୋର ହୃଦୟରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ପ୍ରତି ଅତି ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି। ସେ ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସହିଲେ, ଶେଷରେ କି ସେ ସଉଖ୍ୟ ଲାଭ କଲେ?” ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ରାନୀ ଶୈବ୍ୟା ଓ ପୁଅ ରୋହିତ ସହିତ। ପୃଥିବୀର ଏହି ନାଥ ଦେବତାମୟ କାଶୀ ନଗରକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଯାହା ମାନବ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ସ୍ଥାନ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମହାଦେବଙ୍କ ରକ୍ଷାଧୀନ। ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରୀ ହୋଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ରାନୀ ସହିତ ସେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି ଏହି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏଉଁଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନମ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ହେଲେ, ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାର୍ଷି, ଏହା ମୋର ପ୍ରାଣ, ପୁଅ ଓ ଏଇ ରାନୀ; ଆପଣଙ୍କ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି ଉପହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। କିମ୍ବା ଆମ ପାଖରେ ଆଉ କିଛି କାମ ଥିଲେ, ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ରାଜରିଷି, ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଆପଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ତାହା ମନେ ଥିଲେ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଅଧୂରା ଦକ୍ଷିଣା ଦେବି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ବଡ଼ ରାଜା, ମୁଁ ପୁନି ଆସିବି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ଦେଉନାହାଁତେ, ଶାପ ଦେବି।” ଏହିପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିବା ଦକ୍ଷିଣା ଦେବି?” ମୋର ସେଇ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ମିତ୍ରମାନେ କେଉଁଠି, ଧନ କେଉଁଠି? ମୁଁ ଦାନ ନେଇପାରିବି ନାହିଁ, ନିଜେ ଅବନତି କରିପାରିବି କି? ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି କି? ଏହି ଦୁଃଖରେ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବି? ଯଦି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ନ କରି ମୁଁ ମରିଯିବି, ତେବେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ, ପାପୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ହୃଦୟର କୀଟ ହେବି; ନାହିଁଲେ ନିଜକୁ ଦାସ ଭାବେ ବିକ୍ରୟ କରିଦେବି—ଏହା ଭଲ।