मार्कण्डेयपुराणम्

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिञ्च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे॥४९.

स्वयंभू ब्रह्मदेवाने हातातील कौशल्य आणि कर्माची कला दिली; त्यानंतर पासून पेरून वाढणाऱ्या औषधी निर्माण झाल्या.

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम्॥४९.

शेती व्यवस्थित सुरू झाल्यावर, प्रभूने स्वतः योग्य न्याय आणि गुणानुसार त्यांना मर्यादा ठरवून दिल्या.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतांवर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम्॥४९.

धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, सर्व वर्ण आणि आश्रमांचे धर्म, तसेच सर्व लोकांचे धर्म आणि अर्थ यांचे रक्षण करणाऱ्यांसाठी त्याने निश्चित केले.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्॥४९.

कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी प्रजापतीचे स्थान सांगितले आहे; रणभूमीत न पळणाऱ्या क्षत्रियांना इंद्राचे स्थान मिळते.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम्॥४९.

स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांसाठी मरुतांचे स्थान, आणि सेवा करणाऱ्या शूद्रांसाठी गंधर्वांचे स्थान आहे.

अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्॥४९.

अठ्ठ्याऐंशी हजार उर्ध्वरेता ऋषींसाठी, गुरूंकडे राहणाऱ्यांचे स्थान सांगितले आहे.

सप्तर्षोणान्तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना॥४९.

सप्तर्षींचे स्थान म्हणजे वनवासीयांचे स्थान; गृहस्थांसाठी प्रजापतीचे, संन्याशांसाठी ब्रह्माचे निवासस्थान आणि योग्यांसाठी अमर स्थान असे ही स्थाने ठरवली आहेत.

भास्करादृष्टशय्यानि नित्याग्निसलिलानि च । सूर्यावलोकदीपानि लक्ष्म्या गेहानि भाजनम्॥५०.

ज्या घरात पलंग नेहमी सूर्यप्रकाशात असतात, जिथे कायम अग्नी आणि पाणी असतं, जिथे सूर्यकिरणांनी दिवे लावले जातात आणि जिथे लक्ष्मीचं वास्तव्य असतं, असं घर तुझं निवासस्थान नाही.

यत्रोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी । विषाज्यताम्रपात्राणि तद्गृहं न तवाश्रयः॥५०.

ज्या घरात चंदनाचा शिंपण केला जातो, वीणेचा आवाज ऐकू येतो, आरसे, मध आणि तूप असतं, तांब्याची भांडी बाजूला ठेवली जातात, असं घर तुझं आश्रयस्थान नाही.

यत्र कष्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी । भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तद्यक्ष ! तव मन्दिरम्॥५०.

जिथे काटेरी झाडं आहेत, जिथे शेंगांची वेल आहे, जिथे बायको परत लग्न करते, आणि जिथे मुंग्यांची वारुळे आहेत, हे यक्षा, तुझं घर आहे.

यस्मिन् गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतीश्च गाः । अन्धकारेन्धनाग्निश्च तद्गृहं वसतिस्तव॥५०.

ज्या घरात पाच पुरुष, तीन स्त्रिया आणि तितक्याच गायी आहेत, जिथे अंधार आणि इंधन आहे, असं घर तुझं निवासस्थान आहे.

एकच्छागं द्विवालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातङ्गं गृहं यक्षाशु शोषय॥५०.

ज्या घरात एक बोकड, दोन मेंढ्या, तीन गायी, पाच म्हशी, सहा घोडे आणि सात हत्ती आहेत, हे यक्ष, असं घर लवकरच रिकामं कर.

कुद्दालदात्रपिटकं तद्वत् स्थाल्यादिभाजनम् । यत्र तत्रैव क्षिप्तानि तव दद्युः प्रतिश्रयम्॥५०.

जिथे कुदळ, दातरी, टोपल्या आणि तसंच पातेली वगैरे भांडी इकडेतिकडे फेकलेली असतात, तिथेच तुझं आश्रय असो.

मुसलोलूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुम्बरे । अवस्करे मन्त्रणञ्च यक्षैतदुपकृत् तव॥५०.

जिथे बायका मुसळ आणि ओखळीवर तोंड ठेवतात, जिथे उंबराचं झाड आहे, जिथे कचऱ्याचा ढीग आहे आणि जिथे सतत गप्पा-गोष्टी चालतात, हे यक्ष, ते तुझ्या फायद्याचं आहे.

लङ्घ्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि । तद्वच्छास्त्राणि तत्र त्वं यथेष्टं चर दुः सह॥५०.

ज्या घरात धान्य शिजवलेलं किंवा न शिजवलेलं असो, त्यावर लोक पाय ठेवतात, आणि जिथे शास्त्रांचाही तसाच अपमान होतो, तिथे तू मनसोक्त फिर.

स्थालीपिधाने यत्राग्निर्दत्तो दर्वोफलेन वा । गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः॥५०.

ज्या घरात पातेल्यात किंवा चमच्याच्या टोकाने अग्नी ठेवला जातो, अशा अशुभ घरात तू पूर्णपणे राहा.

मानुषास्थि गृहे यत्र दिवारात्रं मृतस्थितिः । तत्र यक्ष ! तवावासस्तथान्येषाञ्च रक्षसाम्॥५०.

ज्या घरात मानवी हाडं असतात, जिथे मृत व्यक्ती दिवसभर-रात्र तशीच ठेवली जाते, तिथे, हे यक्ष, तुझं आणि इतर राक्षसांचंही वास्तव्य असतं.

अदत्त्वा भुञ्जते ये वै बन्धोः पिण्डं तथोदकम् । सपिण्डान् सोदकांश्चैव तत्काले तान् नरान् भज॥५०.

जे लोक आपल्या नातेवाईकांना, एकाच कुळातल्या लोकांना अन्न-पाणी न देता स्वतः खातात, त्या वेळी तू अशा लोकांत राहा.

यत्र पद्मपहापद्मौ सुरभिर्मोकाशिनी । वृषभैरावतौ यत्र कल्प्यन्ते तद्गृहं त्यज॥५०.

जिथे कमळ किंवा कमळाचं देठ नाही, जिथे सुगंधी गाय किंवा फक्त गवत खाणारी गाय नाही, आणि जिथे भैरव आणि वृषभ हे बैल ठेवले जातात, असं घर सोडून दे.

अशस्त्रा देवता यत्र सशस्त्राश्चाहवं विना । कल्प्यन्ते मनुजैरर्च्यास्तत् परित्यज मन्दिरम्॥५०.

जिथे देवतांची पूजा शस्त्रांशिवाय किंवा शस्त्रांसह केली जाते, पण योग्य यज्ञाशिवाय, आणि जिथे माणसं त्यांना केवळ पूजेसाठी ठेवतात, असं घर सोडून दे.

पौरजानपदैर्यत्र प्राक्प्रसिद्धमहोत्सवाः । क्रियन्ते पूर्ववद् गेहे न त्वं तत्र गृहे चर॥५०.

ज्या घरात गावातील आणि शेतातील लोकांमध्ये प्रसिद्ध असे मोठे सण पूर्वीप्रमाणे साजरे केले जातात, अशा घरात तू राहू नकोस.

शूर्पवातघटाम्भोभिः स्त्रानं वस्त्राम्बुविप्रुषैः । नखाग्रसलिलैश्चैव तान् याहि हतलक्षणान्॥५०.

जिथे बायका सुपातील, घागरीतील पाणी किंवा कपड्यावरील थेंब, किंवा नखांच्या टोकावरील पाण्याने स्नान करतात, अशा दुर्दैवी लोकांकडे जा.

देशाचारान् समयान् ज्ञातिधर्मं जपं होपं मङ्गलं देवतेष्टिम् । सम्यक्शौचं विधिवल्लोकवादान् पुंसस्त्वया कुर्वतो मास्तु सङ्गः॥५०.

जिथे लोक योग्य रीतीने देशाची चाल, करार, नातेसंबंध, जप, होम, मंगलकार्य, देवपूजा, नीट स्वच्छता, विधी आणि लोकमान्यता पाळतात, अशा पुरुषांशी तुझं नातं असू नये.

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा दुः सहं ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । चकार शासनं सोऽपि तथा पङ्कजजन्मनः॥५०.

मार्कंडेय म्हणतो: असं सांगून ब्रह्मा तिथेच अदृश्य झाला, आणि त्या कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्म्याचं आदेश त्या यक्षाने तसंच पाळलं.

एकपञ्चाशोऽध्यायः- ५१ मार्कण्डेय उवाच दुः सहस्याभवद्भार्या निर्माष्टिर्नाम नामतः । जाता कलेस्तु भार्यायामृतौ चाण्डालदर्शनात्॥५१.

मार्कंडेय म्हणतो: दुःसहाची बायको 'निर्माष्टी' नावाची होती. ती कलियुगात त्याची बायको म्हणून जन्माला आली, मृत्यूसमयी तिला चांडाळ स्त्रीचं दर्शन झालं होतं.

तयोरपत्यान्यभवने जगद्व्यापीनि षोडश । अष्टौ कुमाराः कन्याश्च तथाष्टावतिभीषणाः॥५१.

त्या दोघांपासून सोळा संतती जन्माला आल्या, ज्या साऱ्या जगभर पसरल्या. त्यात आठ मुलगे आणि आठ मुली, आणि त्या सर्व फारच भयानक होत्या.

तन्ताकृष्टिस्तथोक्तिश्च परिवर्तस्तथापरः । अङ्गध्रुक् शकुनिश्चैव गण्डप्रान्तरतिस्तथा॥५१.

त्या मुलांची नावे अशी आहेत: दंताकृष्टी, उक्ती, परिवर्त, अंगधृक, शकुनी आणि गंडप्रांतरती.

गर्भहा सस्यहा चान्यः कुमारास्तनयास्तयोः । कन्याश्चान्यास्तथैवाष्टौ तासां नामानि मे शृणु॥५१.

त्यांच्या इतर दोन मुलांची नावे गर्भहा आणि सस्यहा अशी आहेत. तसेच आठ मुली आहेत, त्यांची नावे मी सांगतो, ऐका.

नियोजिका वै प्रथमा तथैवान्या विरोधिनी । स्वयंहारकरी चैव भ्रामणी ऋतुहारिका॥५१.

पहिली मुलगी नियोजिका, दुसरी विरोधिनी, तिसरी स्वयंहारकरी, चौथी भ्रमणी आणि पाचवी ऋतूहारीका.