मार्कण्डेयपुराणम्

पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम्॥४९.

त्या औषधी नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि उपासमारीने त्रस्त होऊन, त्यांनी परमेच्छ्वर ब्रह्मा यांच्याकडे आश्रय घेतला.

स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुन्तु दुदोह भगवान् विभुः॥४९.

त्या वेळी, भगवंताने खरी स्थिती ओळखून, सुमेरू पर्वत वासरू करून, पृथ्वीचे दूध काढले.

दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः॥४९.

त्या वेळी पृथ्वीचे दूध काढल्यावर, पृथ्वीवर धान्य उगवले; गावातील आणि जंगलातील अशी सर्व बियाणे पुन्हा निर्माण झाली.

ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशा स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

फळे येणाऱ्या औषधींचे सतरापैकी गट सांगितले आहेत: तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः॥४९.

प्रियंगू, उदार, कोरडूष, चिणका, माष, मुग, मसूर, निश्पाव आणि कुलिथ हेही त्यात आहेत.

आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा॥४९.

आढका आणि चणाही या सतरापैकी गटात मोडतात; हेच प्राचीन काळातील गावातील औषधींचे प्रकार आहेत.

ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

पुन्हा निर्माण होणाऱ्या गावातील आणि जंगलातील औषधी चौदा आहेत: तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः॥४९.

प्रियंगू सातवी, कुलिथ आठवी; श्यामक, नीवार, यत्तिल आणि गवधूक हेही त्यात आहेत.

कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश॥४९.

कुरुविंद, मर्कटक आणि वेणुयव हेही चौदा गावातील आणि जंगलातील औषधींमध्ये गणले जातात.

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह॥४९.

जेव्हा विखुरलेल्या औषधी पुन्हा उगवू शकल्या नाहीत, तेव्हा त्यांच्या वाढीसाठी त्याने शेतीचा उपाय केला.

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिञ्च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे॥४९.

स्वयंभू ब्रह्मदेवाने हातातील कौशल्य आणि कर्माची कला दिली; त्यानंतर पासून पेरून वाढणाऱ्या औषधी निर्माण झाल्या.

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम्॥४९.

शेती व्यवस्थित सुरू झाल्यावर, प्रभूने स्वतः योग्य न्याय आणि गुणानुसार त्यांना मर्यादा ठरवून दिल्या.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतांवर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम्॥४९.

धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, सर्व वर्ण आणि आश्रमांचे धर्म, तसेच सर्व लोकांचे धर्म आणि अर्थ यांचे रक्षण करणाऱ्यांसाठी त्याने निश्चित केले.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्॥४९.

कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी प्रजापतीचे स्थान सांगितले आहे; रणभूमीत न पळणाऱ्या क्षत्रियांना इंद्राचे स्थान मिळते.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम्॥४९.

स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांसाठी मरुतांचे स्थान, आणि सेवा करणाऱ्या शूद्रांसाठी गंधर्वांचे स्थान आहे.

अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्॥४९.

अठ्ठ्याऐंशी हजार उर्ध्वरेता ऋषींसाठी, गुरूंकडे राहणाऱ्यांचे स्थान सांगितले आहे.

सप्तर्षोणान्तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना॥४९.

सप्तर्षींचे स्थान म्हणजे वनवासीयांचे स्थान; गृहस्थांसाठी प्रजापतीचे, संन्याशांसाठी ब्रह्माचे निवासस्थान आणि योग्यांसाठी अमर स्थान असे ही स्थाने ठरवली आहेत.

भास्करादृष्टशय्यानि नित्याग्निसलिलानि च । सूर्यावलोकदीपानि लक्ष्म्या गेहानि भाजनम्॥५०.

ज्या घरात पलंग नेहमी सूर्यप्रकाशात असतात, जिथे कायम अग्नी आणि पाणी असतं, जिथे सूर्यकिरणांनी दिवे लावले जातात आणि जिथे लक्ष्मीचं वास्तव्य असतं, असं घर तुझं निवासस्थान नाही.

यत्रोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी । विषाज्यताम्रपात्राणि तद्गृहं न तवाश्रयः॥५०.

ज्या घरात चंदनाचा शिंपण केला जातो, वीणेचा आवाज ऐकू येतो, आरसे, मध आणि तूप असतं, तांब्याची भांडी बाजूला ठेवली जातात, असं घर तुझं आश्रयस्थान नाही.

यत्र कष्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी । भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तद्यक्ष ! तव मन्दिरम्॥५०.

जिथे काटेरी झाडं आहेत, जिथे शेंगांची वेल आहे, जिथे बायको परत लग्न करते, आणि जिथे मुंग्यांची वारुळे आहेत, हे यक्षा, तुझं घर आहे.

यस्मिन् गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतीश्च गाः । अन्धकारेन्धनाग्निश्च तद्गृहं वसतिस्तव॥५०.

ज्या घरात पाच पुरुष, तीन स्त्रिया आणि तितक्याच गायी आहेत, जिथे अंधार आणि इंधन आहे, असं घर तुझं निवासस्थान आहे.

एकच्छागं द्विवालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातङ्गं गृहं यक्षाशु शोषय॥५०.

ज्या घरात एक बोकड, दोन मेंढ्या, तीन गायी, पाच म्हशी, सहा घोडे आणि सात हत्ती आहेत, हे यक्ष, असं घर लवकरच रिकामं कर.

कुद्दालदात्रपिटकं तद्वत् स्थाल्यादिभाजनम् । यत्र तत्रैव क्षिप्तानि तव दद्युः प्रतिश्रयम्॥५०.

जिथे कुदळ, दातरी, टोपल्या आणि तसंच पातेली वगैरे भांडी इकडेतिकडे फेकलेली असतात, तिथेच तुझं आश्रय असो.

मुसलोलूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुम्बरे । अवस्करे मन्त्रणञ्च यक्षैतदुपकृत् तव॥५०.

जिथे बायका मुसळ आणि ओखळीवर तोंड ठेवतात, जिथे उंबराचं झाड आहे, जिथे कचऱ्याचा ढीग आहे आणि जिथे सतत गप्पा-गोष्टी चालतात, हे यक्ष, ते तुझ्या फायद्याचं आहे.

लङ्घ्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि । तद्वच्छास्त्राणि तत्र त्वं यथेष्टं चर दुः सह॥५०.

ज्या घरात धान्य शिजवलेलं किंवा न शिजवलेलं असो, त्यावर लोक पाय ठेवतात, आणि जिथे शास्त्रांचाही तसाच अपमान होतो, तिथे तू मनसोक्त फिर.

स्थालीपिधाने यत्राग्निर्दत्तो दर्वोफलेन वा । गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः॥५०.

ज्या घरात पातेल्यात किंवा चमच्याच्या टोकाने अग्नी ठेवला जातो, अशा अशुभ घरात तू पूर्णपणे राहा.

मानुषास्थि गृहे यत्र दिवारात्रं मृतस्थितिः । तत्र यक्ष ! तवावासस्तथान्येषाञ्च रक्षसाम्॥५०.

ज्या घरात मानवी हाडं असतात, जिथे मृत व्यक्ती दिवसभर-रात्र तशीच ठेवली जाते, तिथे, हे यक्ष, तुझं आणि इतर राक्षसांचंही वास्तव्य असतं.

अदत्त्वा भुञ्जते ये वै बन्धोः पिण्डं तथोदकम् । सपिण्डान् सोदकांश्चैव तत्काले तान् नरान् भज॥५०.

जे लोक आपल्या नातेवाईकांना, एकाच कुळातल्या लोकांना अन्न-पाणी न देता स्वतः खातात, त्या वेळी तू अशा लोकांत राहा.

यत्र पद्मपहापद्मौ सुरभिर्मोकाशिनी । वृषभैरावतौ यत्र कल्प्यन्ते तद्गृहं त्यज॥५०.

जिथे कमळ किंवा कमळाचं देठ नाही, जिथे सुगंधी गाय किंवा फक्त गवत खाणारी गाय नाही, आणि जिथे भैरव आणि वृषभ हे बैल ठेवले जातात, असं घर सोडून दे.