मार्कण्डेयपुराणम्

; विश्वामित्र उवाच तथापि खलु दातव्या त्वया मे यज्ञदक्षिणा । विशेषतो ब्राह्मणानं हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम्॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: तरीही, तुला मला यज्ञाची दक्षिणा द्यायलाच हवी. विशेषतः, ब्राह्मणांना दक्षिणा न दिल्यास त्यांना हानी पोहोचते, असं वचन दिलं आहेस.

यावत् तोषो राजसूये ब्राह्मणानां तभवेन्नृप । तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी॥७.

राजसूय यज्ञात ब्राह्मण समाधानी होईपर्यंत, राजन, तितक्याच काळासाठी राजसूयी दक्षिणा द्यावी लागते.

प्रतिश्रुत्य च दातव्यं योद्धव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्तास्त्वयैव प्राक् प्रतिश्रुतम्॥७.

वचन दिल्यावर दक्षिणा द्यायलाच हवी, अन्याय करणाऱ्यांशी लढायलाच हवं, आणि दुःखी लोकांचं रक्षण करायलाच हवं — हे सर्व तू आधीच कबूल केलं आहेस.

; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् साम्प्रतं नास्ति दास्ये कालक्रमेण ते । प्रसादं कुरु विप्रर्षे सद्भावमनुचिन्त्य च॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: भगवंत, सध्या माझ्याकडे काहीच नाही; योग्य वेळी मी तुला देईन. माझ्या मनातील प्रामाणिकपणा लक्षात घेऊन कृपा कर.

; विश्वामित्र उवाच किम्प्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप । शीघ्रमाचक्ष्व शापाग्निरन्यथा त्वां प्रधक्ष्यति॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: राजाधिराज, मी तुला किती काळ थांबावं? लवकर सांग, नाहीतर माझ्या शापाच्या ज्वाळेत तू भस्म होशील.

; हरिचन्द्र उवाच मासेन तव विप्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: विप्रर्षे, एका महिन्यात मी तुला दक्षिणेचे धन देईन. आत्ता माझ्याकडे काहीच नाही; कृपया मला वेळ दे.

; विश्वामित्र उवाच गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय । शिवश्च तेऽध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्थिनः॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: जा, जा, राजश्रेष्ठ, आपला धर्म पाळ. तुझा मार्ग मंगलमय असो, आणि कुठलाही अडथळा येऊ नये.

; पक्षिण ऊचुः अनुज्ञातश्च गच्छेति जगाम वसुधाधिपः । पद्भ्यामनुचिता गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया॥७.

पक्षी म्हणाले: परवानगी मिळाल्यावर भूमीचा राजा निघून गेला; त्याची प्रिय पत्नी पायी चालत त्याच्या मागे गेली, जरी तिला चालायची सवय नव्हती.

तं सभार्यं नृपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात् । दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः पौरा राज्ञश्चैवानुयायिनः॥७.

राजा पत्नी आणि पुत्रासह नगरातून बाहेर पडताना पाहून नगरवासी आणि राजाचे सेवक मोठ्याने रडू लागले.

हानाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्तिपरिपीडितान् । त्वं धर्मतत्परो राजन् पौरानुग्रहकृत् तथा॥७.

हाय नाथा, आम्ही नेहमी दुःखात असताना तू आम्हाला का सोडून चाललास? राजन, तू नेहमी धर्मनिष्ठ राहिलास आणि आम्हा नगरवासीयांवर उपकार केलेस.

नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे । मुहूर्तं तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजम्॥७.

राजर्षे, जर तुला खरंच धर्माचं भान असेल तर आम्हालाही घेऊन चल. राजेंद्र, थोडा वेळ थांब, आम्हाला तुझं कमळासारखं मुख पाहू दे.

पिबामो नेत्रभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः । यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः॥७.

आमच्या डोळ्यांनी, जणू मधमाशा फुलावर जमतात तसं, तुझं मुख पाहू दे. पुन्हा तुला केव्हा पाहू? राजा निघून जात असताना पुढे आणि मागे आम्ही चालतो.

तस्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बालकं सुतम् । यस्य भृत्याः प्रयातस्य यान्तयग्रे कुञ्जचरस्थिताः॥७.

राजाची पत्नी आपल्या लहान मुलाला घेऊन त्याच्या मागे चालते; राजा निघताना त्याचे सेवक पुढे, जणू हत्तींच्या रांगेत उभे राहतात.

स एष पद्भ्यां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रोऽद्य गच्छति । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्नसम्॥७.

हा राजा हरिश्चंद्र आज पायी चालतो आहे; हाय राजन, तुझा कोवळ्या त्वचेचा, सुंदर भुवईंचा मुलगा तुझ्यासोबत चालतो आहे.

पथि पांशुपरिक्लिष्टं मुखं कीदृग्भविष्यति । तिष्ठ तिष्ठ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय॥७.

रस्त्यावर धुळीने माखलेलं त्याचं तोंड कसं दिसेल? थांब, थांब, राजश्रेष्ठ, आपला धर्म पाळ.

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षत्रियाणां विशेषतः । किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा॥७.

कषत्रियांसाठी दयाळूपणा हाच सर्वात मोठा धर्म आहे. नाथा, पत्नी, मुले, धन, धान्य — या सगळ्यांचं काय?

सर्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव । हानाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि नः॥७.

हे सर्व सोडून आम्ही तुझ्या सावलीसारखे झालो आहोत. हाय महराज, हाय स्वामी, आम्हाला का सोडून चाललास?

यत्र त्वं तत्र हि वयं तत् सुखं यत्र वै भवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नृपः॥७.

तुम्ही जिथे असता, तिथे आम्हीही असतो; सुख तिथेच असतं जिथे तुम्ही राहता. राजा जिथे असतो तीच आपली नगरी, आणि आमचा राजा जिथे असेल तिथेच आमचं स्वर्ग आहे.

इति पौरवचः श्रुत्वा राजा शोकपरिप्लुतः । अतिष्ठत् स तदा मार्गे तेषामेवानुकम्पया॥७.

नगरवासीयांची ही वचने ऐकून, राजा दुःखाने भरून गेला आणि त्यांच्या दयेपोटी तो तिथेच थांबला.

विश्वामित्रोऽपि तं दृष्ट्वा पौरवाक्याकुलीकृतम् । रोषमर्षविवृत्ताक्षः समागम्य वचोऽब्रवीत्॥७.

नगरवासीयांच्या बोलण्यामुळे राजा व्याकुळ झालेला पाहून, विश्वामित्र रागाने आणि संतापाने डोळे मोठे करून त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला.

धिक् त्वां दुष्टसमाचारमनृतं जिह्मभाषणम् । मम राज्यं च दत्वा यः पुनः प्राक्रष्टुमिच्छसि॥७.

अरे, वाईट वागणारा, खोटं आणि वाकडं बोलणारा, तुला लाज नाही का! तू मला राज्य दिलं आणि आता पुन्हा ते परत घ्यायचं म्हणतोस?

इत्युक्तः परुषं तेन गच्छामीति सवेपथुः । ब्रुवन्नेवं ययौ शीघ्रमाकर्षन् दयितां करे॥७.

त्याने अशा कठोर शब्दांनी बोलल्यावर, राजा घाबरून थरथरत 'मी जातो' असं म्हणाला आणि आपल्या प्रियतमेचा हात धरून लवकर निघून गेला.

कर्षतस्तां ततो भार्यां सुकुमारीं श्रमातुराम् । सहसा दण्डकाष्ठेन ताडयामास कौशिकः॥७.

तो आपल्या थकलेल्या, नाजूक पत्नीला ओढत असताना, कौशिकाने अचानक एका काठीने तिला मारलं.

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो महीपतिः । गच्छामीत्याह दुः खार्तो नान्यत् किञ्चिदुदाहरत्॥७.

पत्नीला अशा प्रकारे मारलेलं पाहून, हरिश्चंद्र राजा दुःखाने व्याकुळ झाला आणि 'मी जातो' एवढंच बोलला, दुसरं काहीच बोलला नाही.

अथ विश्वे तदा देवाः पञ्च प्राहुः कृपालवः । विश्वामित्रः सुपापोऽयं लोकान् कान् समवाप्स्यति॥७.

तेव्हा त्या पाच दयाळू देवांनी म्हटलं, 'विश्वामित्र इतका पापी आहे, त्याला कोणते लोक मिळतील?'

येनायां यज्वनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरोपितः । कस्य वा श्रद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे । पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरः सरम्॥७.

ज्याच्यामुळे श्रेष्ठ यजमान आपलं राज्य गमावला, त्याच्या श्रद्धेवर आपण शुद्ध सोम पिऊन, मंत्रांच्या पुढे जाऊन आनंदाने कसे जाऊ?

; पक्षिण ऊचुः इति तेषां वचः श्रुत्वा कौशिकोऽतिरुषान्वितः । शशाप तान् मनुष्यत्वं सर्वे यूयमवाप्स्यथ॥७.

त्यांची ही वचने ऐकून, कौशिक मोठ्या रागाने भरला आणि त्यांना शाप दिला, 'तुम्ही सर्वजण मानव जन्माला याल.'

प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः. मानुषत्वेऽपि भवतां भवित्री नैव सन्ततिः॥७.

त्यांनी त्याला शांत केल्यावर, त्या महर्षीने पुन्हा सांगितलं, 'मानव जन्मातही तुम्हाला संतती होणार नाही.'

न दारसंग्रहश्चैव भविता न च मत्सरः । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भविष्यथ सुराः पुनः॥७.

तुम्हाला पत्नी मिळणार नाही, मत्सरही होणार नाही; काम आणि क्रोध यांपासून मुक्त होऊन तुम्ही पुन्हा देव व्हाल.