मार्कण्डेयपुराणम्

याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत्॥४९.

हे द्विजश्रेष्ठ, पूर्वी कल्पवृक्षांच्या ज्या फांद्या होत्या, त्या घरांच्या छपराच्या कड्या झाल्या; म्हणून त्या फांद्या आता शाळा (कड्या) झाल्या.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः॥४९.

जोडीदारांचा नाश केल्यावर, त्यांनी उपजीविकेचा मार्ग शोधायला सुरुवात केली, कारण मधासह कल्पवृक्ष पूर्णपणे नष्ट झाले होते.

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा॥४९.

त्या लोकांना दुःख, तहान आणि भुकेमुळे फारच त्रास झाला. मग त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला त्यांना सिद्धी मिळाली.

वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै॥४९.

जेव्हा इतर उपजीविकेचे मार्ग अपयशी ठरले, तेव्हा त्यांच्यावर भरपूर पाऊस पडला; त्या पावसामुळे पाणी खालील भागात साचू लागले.

वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्त्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले॥४९.

त्या पावसामुळे ओढे, नाले आणि नद्या निर्माण झाल्या; पूर्वी पृथ्वीवर थोडेसेच पाणी होते, ते वाढले.

ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश॥४९.

मग पृथ्वी आणि पाण्याच्या संयोगाने, चौदा प्रकारच्या, नांगरणी किंवा पेरणी न करता, गावातील आणि जंगलातील वनस्पती उत्पन्न झाल्या.

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्योऽयमौषधस्य तु॥४९.

ऋतूनुसार फुले आणि फळे येणारे झाडे आणि झुडपे निर्माण झाली; पण वनस्पतींचा हा पहिला जन्म त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला झाला.

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा॥४९.

त्या वनस्पतींमुळे त्रेतायुगात लोक जगू लागले, पण त्याच वेळी त्यांच्यात इच्छा आणि लोभ अचानक निर्माण झाले.

ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम्॥४९.

मग त्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार आणि न्यायाने, नद्या, शेतजमिनी, डोंगर, झाडे, झुडपे आणि औषधी स्वतःसाठी घेतल्या.

तेन दोषेण ता नेशुरौषध्यो मिषतां द्विज । अग्रसद् भूर्युगपत्तास्तदौषध्यो महामते॥४९.

त्या दोषामुळे, द्विजा, औषधी लोकांच्या डोळ्यांसमोरच नाहीशा झाल्या; अनेक औषधी एकदम नष्ट झाल्या आणि म्हणून औषधींचा पत्ता उरला नाही.

पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम्॥४९.

त्या औषधी नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि उपासमारीने त्रस्त होऊन, त्यांनी परमेच्छ्वर ब्रह्मा यांच्याकडे आश्रय घेतला.

स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुन्तु दुदोह भगवान् विभुः॥४९.

त्या वेळी, भगवंताने खरी स्थिती ओळखून, सुमेरू पर्वत वासरू करून, पृथ्वीचे दूध काढले.

दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः॥४९.

त्या वेळी पृथ्वीचे दूध काढल्यावर, पृथ्वीवर धान्य उगवले; गावातील आणि जंगलातील अशी सर्व बियाणे पुन्हा निर्माण झाली.

ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशा स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

फळे येणाऱ्या औषधींचे सतरापैकी गट सांगितले आहेत: तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः॥४९.

प्रियंगू, उदार, कोरडूष, चिणका, माष, मुग, मसूर, निश्पाव आणि कुलिथ हेही त्यात आहेत.

आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा॥४९.

आढका आणि चणाही या सतरापैकी गटात मोडतात; हेच प्राचीन काळातील गावातील औषधींचे प्रकार आहेत.

ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

पुन्हा निर्माण होणाऱ्या गावातील आणि जंगलातील औषधी चौदा आहेत: तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः॥४९.

प्रियंगू सातवी, कुलिथ आठवी; श्यामक, नीवार, यत्तिल आणि गवधूक हेही त्यात आहेत.

कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश॥४९.

कुरुविंद, मर्कटक आणि वेणुयव हेही चौदा गावातील आणि जंगलातील औषधींमध्ये गणले जातात.

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह॥४९.

जेव्हा विखुरलेल्या औषधी पुन्हा उगवू शकल्या नाहीत, तेव्हा त्यांच्या वाढीसाठी त्याने शेतीचा उपाय केला.

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिञ्च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे॥४९.

स्वयंभू ब्रह्मदेवाने हातातील कौशल्य आणि कर्माची कला दिली; त्यानंतर पासून पेरून वाढणाऱ्या औषधी निर्माण झाल्या.

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम्॥४९.

शेती व्यवस्थित सुरू झाल्यावर, प्रभूने स्वतः योग्य न्याय आणि गुणानुसार त्यांना मर्यादा ठरवून दिल्या.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतांवर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम्॥४९.

धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, सर्व वर्ण आणि आश्रमांचे धर्म, तसेच सर्व लोकांचे धर्म आणि अर्थ यांचे रक्षण करणाऱ्यांसाठी त्याने निश्चित केले.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्॥४९.

कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी प्रजापतीचे स्थान सांगितले आहे; रणभूमीत न पळणाऱ्या क्षत्रियांना इंद्राचे स्थान मिळते.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम्॥४९.

स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांसाठी मरुतांचे स्थान, आणि सेवा करणाऱ्या शूद्रांसाठी गंधर्वांचे स्थान आहे.

अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्॥४९.

अठ्ठ्याऐंशी हजार उर्ध्वरेता ऋषींसाठी, गुरूंकडे राहणाऱ्यांचे स्थान सांगितले आहे.

सप्तर्षोणान्तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना॥४९.

सप्तर्षींचे स्थान म्हणजे वनवासीयांचे स्थान; गृहस्थांसाठी प्रजापतीचे, संन्याशांसाठी ब्रह्माचे निवासस्थान आणि योग्यांसाठी अमर स्थान असे ही स्थाने ठरवली आहेत.

भास्करादृष्टशय्यानि नित्याग्निसलिलानि च । सूर्यावलोकदीपानि लक्ष्म्या गेहानि भाजनम्॥५०.

ज्या घरात पलंग नेहमी सूर्यप्रकाशात असतात, जिथे कायम अग्नी आणि पाणी असतं, जिथे सूर्यकिरणांनी दिवे लावले जातात आणि जिथे लक्ष्मीचं वास्तव्य असतं, असं घर तुझं निवासस्थान नाही.

यत्रोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी । विषाज्यताम्रपात्राणि तद्गृहं न तवाश्रयः॥५०.

ज्या घरात चंदनाचा शिंपण केला जातो, वीणेचा आवाज ऐकू येतो, आरसे, मध आणि तूप असतं, तांब्याची भांडी बाजूला ठेवली जातात, असं घर तुझं आश्रयस्थान नाही.