मार्कण्डेयपुराणम्

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्ये कसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे॥४६.

एका मन्वंतरात एकाहून अधिक एक्काहत्तर चतुर्व्युगे असतात. या मन्वंतराचा मानवी वर्षांतील कालावधी मी सांगतो, ऐक.

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया॥४६.

तीस कोटी वर्षे पूर्ण मोजली जातात, आणि त्यात अजून साठ लाखांहून अधिक वर्षे जोडली जातात.

विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे॥४६.

त्यात वीस हजार वर्षे अधिक धरली जातात, त्यामुळे हा काळ थोडा वाढतो; हाच मन्वंतराचा काळ आहे—त्याची दिव्य वर्षांतील मोजणी मी सांगतो.

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु॥४६.

आठ हजार दिव्य वर्षे आणि त्यात बावन्न हजार वर्षे अधिक धरली जातात.

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः॥४६.

हा काळ चौदा पट केल्यावर ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो; त्याच्या शेवटी ज्ञानी लोकांनी निम्मित्तिक प्रलय सांगितला आहे.

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति॥४६.

भूर्लोक, भुवर्लोक आणि स्वर्लोक हे सर्व नाश पावतात; असे होऊनही महर्लोक मात्र टिकून राहतो.

तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि॥४६.

त्या लोकातील रहिवासीही उष्णतेमुळे जनलोकात जातात; आणि जेव्हा तिन्ही लोक एकाच समुद्राने व्यापले जातात, तेव्हा ब्रह्मदेव रात्री झोपतो.

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत्॥४६.

ती रात्रही त्याच्या दिवसाइतकीच असते; तिच्या शेवटी पुन्हा सृष्टी होते. अशा प्रकारे ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष आणि शंभर वर्षे पूर्ण होतात.

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते॥४६.

त्याची शंभर वर्षे हीच पराकाष्ठा समजली जाते; आणि पन्नास वर्षांना परार्ध असे म्हणतात.

एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम । यस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः॥४६.

अशा प्रकारे, द्विजश्रेष्ठा, ब्रह्मदेवाचा एक परार्ध संपला आहे; त्याच्या शेवटी पद्म नावाचा महाकल्प झाला.

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकल्पितः॥४६.

द्विजा, आता चालू असलेल्या दुसऱ्या परार्धात पहिला कल्प वारण्याचा म्हणजे वाराहकल्प मानला जातो.

एवंविधाः सृष्टयस्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । शर्वर्यन्ते प्रबुद्धस्य कल्पे कल्पे भवन्ति वै॥४८.

अशा प्रकारे, अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मदेवाच्या या सृष्टी आहेत. प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, ब्रह्मदेव जागे झाले की, या सृष्टी पुन्हा निर्माण होतात.

प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत्॥४९.

ज्या वस्तीला तट किंवा खंदक नाही, तिला खरवट म्हणतात. याशिवाय शाखानगर, मंत्री किंवा सामंतांच्या ताब्यातील प्रदेश अशी इतर वस्तीप्रकार आहेत.

तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता॥४९.

ज्या वस्तीमध्ये बहुतेक शूद्र लोक राहतात, स्वतःच्या मेहनतीने आणि शेतीच्या कष्टाने समृद्ध आहेत, आणि जी शेतजमिनीच्या मध्ये वसलेली आहे, तिला गाव असे म्हणतात.

अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः॥४९.

शहर किंवा इतर वस्तीप्रकारांपासून वेगळी, जी कोणत्यातरी विशिष्ट कारणासाठी माणसांनी वस्ती उभारली आहे, तिला निवासस्थान असे समजावे.

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः॥४९.

जो बहुतेक वेळा दुष्ट, बलवान आणि शेताशिवाय दुसऱ्याच्या जमिनीवर वावरणारा असतो, त्याला गावात 'द्रमी' म्हणतात आणि तो राजाच्या आश्रयाने राहतो.

शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोसमूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः॥४९.

गोपाळ जेव्हा आपली सर्व सामान गाड्यांवर ठेवून, बाजाराशिवाय, गायींच्या कळपांसह जिथे हवे तिथे राहतात, त्या वस्तीस 'घोष' असे म्हणतात.

त एवं नगरादींस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै॥४९.

अशा प्रकारे, स्वतःच्या राहण्यासाठी शहर वगैरे बांधून, त्यांनी जोडप्यांसाठीही निवासस्थानांची उभारणी केली.

गृहाकारा यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः॥४९.

पूर्वीप्रमाणेच, त्यांच्या घरांची रचना झाडांच्या जवळ केली गेली. ते सर्व आठवून, त्या लोकांनी आपली घरे तशीच बांधली.

वृक्षस्यैवङ्गताः शाखास्तथैवञ्चापरी गताः । नताश्चैवोन्नताश्चैव तद्वच्छाखाः प्रचक्रिरे॥४९.

झाडाच्या फांद्या जशा वेगवेगळ्या दिशांना वाकलेल्या किंवा उंचावलेल्या असतात, तशीच त्यांनी आपल्या घरांच्या फांद्या केल्या.

याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत्॥४९.

हे द्विजश्रेष्ठ, पूर्वी कल्पवृक्षांच्या ज्या फांद्या होत्या, त्या घरांच्या छपराच्या कड्या झाल्या; म्हणून त्या फांद्या आता शाळा (कड्या) झाल्या.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः॥४९.

जोडीदारांचा नाश केल्यावर, त्यांनी उपजीविकेचा मार्ग शोधायला सुरुवात केली, कारण मधासह कल्पवृक्ष पूर्णपणे नष्ट झाले होते.

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा॥४९.

त्या लोकांना दुःख, तहान आणि भुकेमुळे फारच त्रास झाला. मग त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला त्यांना सिद्धी मिळाली.

वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै॥४९.

जेव्हा इतर उपजीविकेचे मार्ग अपयशी ठरले, तेव्हा त्यांच्यावर भरपूर पाऊस पडला; त्या पावसामुळे पाणी खालील भागात साचू लागले.

वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्त्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले॥४९.

त्या पावसामुळे ओढे, नाले आणि नद्या निर्माण झाल्या; पूर्वी पृथ्वीवर थोडेसेच पाणी होते, ते वाढले.

ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश॥४९.

मग पृथ्वी आणि पाण्याच्या संयोगाने, चौदा प्रकारच्या, नांगरणी किंवा पेरणी न करता, गावातील आणि जंगलातील वनस्पती उत्पन्न झाल्या.

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्योऽयमौषधस्य तु॥४९.

ऋतूनुसार फुले आणि फळे येणारे झाडे आणि झुडपे निर्माण झाली; पण वनस्पतींचा हा पहिला जन्म त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला झाला.

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा॥४९.

त्या वनस्पतींमुळे त्रेतायुगात लोक जगू लागले, पण त्याच वेळी त्यांच्यात इच्छा आणि लोभ अचानक निर्माण झाले.

ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम्॥४९.

मग त्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार आणि न्यायाने, नद्या, शेतजमिनी, डोंगर, झाडे, झुडपे आणि औषधी स्वतःसाठी घेतल्या.