मार्कण्डेयपुराणम्

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते॥४६.

माणसांचे एक दिवस-रात्र तीस मुहूर्तांचे असते; असे तीस दिवस-रात्र म्हणजे दोन पक्ष, म्हणजेच एक महिना.

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवानामहोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम्॥४६.

अशा सहा महिन्यांनी एक वर्ष होते, त्यात दक्षिणायन आणि उत्तरायण असे दोन भाग असतात; देवांसाठी उत्तरायण म्हणजे दिवस आणि दक्षिणायन म्हणजे रात्र.

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे॥४६.

कृत, त्रेता वगैरे नावाने ओळखले जाणारे एक चतु:युग बारा हजार दिव्य वर्षांचे असते; त्याचे विभाजन मी तुला सांगतो.

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥४६.

कृतयुगाची चार हजार वर्षे असतात, त्याची संध्या चारशे वर्षांची असते आणि त्याचा संध्यांशही तितकाच असतो.

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥४६.

त्रेतायुग तीन हजार दिव्य वर्षांचे असते, त्याची संध्या आणि संध्यांश प्रत्येकी तीनशे वर्षांची असतात.

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः॥४६.

द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे असते, त्याची संध्या दोनशे वर्षांची असते आणि त्याचा संध्यांशही दोनशे वर्षांचा सांगितला आहे.

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ॥४६.

कलियुग हे एक हजार दिव्य वर्षांचे असते, त्याची संध्या आणि संध्यांश प्रत्येकी शंभर वर्षांची असतात.

एषा द्वाधशसाहस्त्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम्॥४६.

या चार युगांची एकूण बारा हजार वर्षे कविंनी सांगितली आहेत. ही संख्या हजाराने गुणिल्यावर ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो.

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते॥४६.

ब्रह्मदेवाच्या एका दिवशी चौदा मनु होतात; त्यांच्या काळाचे भाग त्या हजारात विभागले जातात.

देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः । मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्॥४६.

देव, सप्तर्षी, इंद्र, मनु आणि मनुचे पुत्र असलेले राजे हे सर्व मनुंसोबत निर्माण होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच नष्ट होतात.

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्ये कसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे॥४६.

एका मन्वंतरात एकाहून अधिक एक्काहत्तर चतुर्व्युगे असतात. या मन्वंतराचा मानवी वर्षांतील कालावधी मी सांगतो, ऐक.

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया॥४६.

तीस कोटी वर्षे पूर्ण मोजली जातात, आणि त्यात अजून साठ लाखांहून अधिक वर्षे जोडली जातात.

विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे॥४६.

त्यात वीस हजार वर्षे अधिक धरली जातात, त्यामुळे हा काळ थोडा वाढतो; हाच मन्वंतराचा काळ आहे—त्याची दिव्य वर्षांतील मोजणी मी सांगतो.

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु॥४६.

आठ हजार दिव्य वर्षे आणि त्यात बावन्न हजार वर्षे अधिक धरली जातात.

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः॥४६.

हा काळ चौदा पट केल्यावर ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो; त्याच्या शेवटी ज्ञानी लोकांनी निम्मित्तिक प्रलय सांगितला आहे.

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति॥४६.

भूर्लोक, भुवर्लोक आणि स्वर्लोक हे सर्व नाश पावतात; असे होऊनही महर्लोक मात्र टिकून राहतो.

तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि॥४६.

त्या लोकातील रहिवासीही उष्णतेमुळे जनलोकात जातात; आणि जेव्हा तिन्ही लोक एकाच समुद्राने व्यापले जातात, तेव्हा ब्रह्मदेव रात्री झोपतो.

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत्॥४६.

ती रात्रही त्याच्या दिवसाइतकीच असते; तिच्या शेवटी पुन्हा सृष्टी होते. अशा प्रकारे ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष आणि शंभर वर्षे पूर्ण होतात.

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते॥४६.

त्याची शंभर वर्षे हीच पराकाष्ठा समजली जाते; आणि पन्नास वर्षांना परार्ध असे म्हणतात.

एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम । यस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः॥४६.

अशा प्रकारे, द्विजश्रेष्ठा, ब्रह्मदेवाचा एक परार्ध संपला आहे; त्याच्या शेवटी पद्म नावाचा महाकल्प झाला.

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकल्पितः॥४६.

द्विजा, आता चालू असलेल्या दुसऱ्या परार्धात पहिला कल्प वारण्याचा म्हणजे वाराहकल्प मानला जातो.

एवंविधाः सृष्टयस्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । शर्वर्यन्ते प्रबुद्धस्य कल्पे कल्पे भवन्ति वै॥४८.

अशा प्रकारे, अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मदेवाच्या या सृष्टी आहेत. प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, ब्रह्मदेव जागे झाले की, या सृष्टी पुन्हा निर्माण होतात.

प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत्॥४९.

ज्या वस्तीला तट किंवा खंदक नाही, तिला खरवट म्हणतात. याशिवाय शाखानगर, मंत्री किंवा सामंतांच्या ताब्यातील प्रदेश अशी इतर वस्तीप्रकार आहेत.

तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता॥४९.

ज्या वस्तीमध्ये बहुतेक शूद्र लोक राहतात, स्वतःच्या मेहनतीने आणि शेतीच्या कष्टाने समृद्ध आहेत, आणि जी शेतजमिनीच्या मध्ये वसलेली आहे, तिला गाव असे म्हणतात.

अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः॥४९.

शहर किंवा इतर वस्तीप्रकारांपासून वेगळी, जी कोणत्यातरी विशिष्ट कारणासाठी माणसांनी वस्ती उभारली आहे, तिला निवासस्थान असे समजावे.

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः॥४९.

जो बहुतेक वेळा दुष्ट, बलवान आणि शेताशिवाय दुसऱ्याच्या जमिनीवर वावरणारा असतो, त्याला गावात 'द्रमी' म्हणतात आणि तो राजाच्या आश्रयाने राहतो.

शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोसमूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः॥४९.

गोपाळ जेव्हा आपली सर्व सामान गाड्यांवर ठेवून, बाजाराशिवाय, गायींच्या कळपांसह जिथे हवे तिथे राहतात, त्या वस्तीस 'घोष' असे म्हणतात.

त एवं नगरादींस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै॥४९.

अशा प्रकारे, स्वतःच्या राहण्यासाठी शहर वगैरे बांधून, त्यांनी जोडप्यांसाठीही निवासस्थानांची उभारणी केली.

गृहाकारा यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः॥४९.

पूर्वीप्रमाणेच, त्यांच्या घरांची रचना झाडांच्या जवळ केली गेली. ते सर्व आठवून, त्या लोकांनी आपली घरे तशीच बांधली.