मार्कण्डेयपुराणम्

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम्॥४६.

ब्रह्माच्या रूपात सर्व प्रजांची निर्मिती केल्यानंतर, जेव्हा सत्त्वगुण वाढतो, तेव्हा तो विष्णुरूप धारण करून धर्माने सर्वांचे रक्षण करतो.

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः॥४६.

मग, जेव्हा तमोगुण वाढतो, तेव्हा तो रुद्ररूप धारण करून संपूर्ण जग संहित करतो आणि त्रैगुण्य असूनही गुणांच्या पलीकडे जाऊन त्रैलोक्यात विश्रांती घेतो.

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स संज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम्॥४६.

जसा शेतात सर्वत्र पसरलेला, राखण करणारा किंवा कापणी करणारा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो, तसाच तो ब्रह्मा, विष्णू आणि ईश्वर या नावांनी आणि कार्यांनी ओळखला जातो.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः॥४६.

ब्रह्मरूपात तो लोकांची सृष्टी करतो; रुद्ररूपात संहार करतो; आणि विष्णुरूपात उदासीन राहतो—स्वयंभूची ही तीन अवस्था आहेत.

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः॥४६.

रजोगुण म्हणजे ब्रह्मा, तमोगुण म्हणजे रुद्र, सत्त्वगुण म्हणजे विष्णू, जो जगाचा स्वामी आहे; हेच तीन देव आणि हेच तीन गुण आहेत.

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्॥४६.

हे तिघे एकमेकांशी जोडलेले आणि एकमेकांवर अवलंबून आहेत; क्षणभरही त्यांचे विभाजन होत नाही आणि ते कधीच एकमेकांना सोडत नाहीत.

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः॥४६.

अशा प्रकारे, जगाचा आद्य ब्रह्मा, देवांचा देव, चतुर्मुख, रजोगुण स्वीकारून सृष्टीच्या कार्यात स्थिर झाला आहे.

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत॥४६.

हिरण्यगर्भ, देवांचा आद्य, प्रत्यक्षात अनादि असला तरी, पृथ्वीवरच्या कमळाच्या देठावर स्थित होऊन सृष्टीच्या प्रारंभी उत्पन्न झाला.

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे॥४६.

त्या महात्म्याचे आयुष्य ब्रह्माच्या प्रमाणाने शंभर वर्षांचे आहे; त्याची मोजणी मी तुला सांगतो.

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते । कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः॥४६.

दहा निमेष म्हणजे एक काष्ठा, पाच काष्ठा म्हणजे एक कला, तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि तीस मुहूर्त म्हणजे एक दिवस-रात्र.

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते॥४६.

माणसांचे एक दिवस-रात्र तीस मुहूर्तांचे असते; असे तीस दिवस-रात्र म्हणजे दोन पक्ष, म्हणजेच एक महिना.

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवानामहोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम्॥४६.

अशा सहा महिन्यांनी एक वर्ष होते, त्यात दक्षिणायन आणि उत्तरायण असे दोन भाग असतात; देवांसाठी उत्तरायण म्हणजे दिवस आणि दक्षिणायन म्हणजे रात्र.

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे॥४६.

कृत, त्रेता वगैरे नावाने ओळखले जाणारे एक चतु:युग बारा हजार दिव्य वर्षांचे असते; त्याचे विभाजन मी तुला सांगतो.

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥४६.

कृतयुगाची चार हजार वर्षे असतात, त्याची संध्या चारशे वर्षांची असते आणि त्याचा संध्यांशही तितकाच असतो.

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥४६.

त्रेतायुग तीन हजार दिव्य वर्षांचे असते, त्याची संध्या आणि संध्यांश प्रत्येकी तीनशे वर्षांची असतात.

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः॥४६.

द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे असते, त्याची संध्या दोनशे वर्षांची असते आणि त्याचा संध्यांशही दोनशे वर्षांचा सांगितला आहे.

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ॥४६.

कलियुग हे एक हजार दिव्य वर्षांचे असते, त्याची संध्या आणि संध्यांश प्रत्येकी शंभर वर्षांची असतात.

एषा द्वाधशसाहस्त्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम्॥४६.

या चार युगांची एकूण बारा हजार वर्षे कविंनी सांगितली आहेत. ही संख्या हजाराने गुणिल्यावर ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो.

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते॥४६.

ब्रह्मदेवाच्या एका दिवशी चौदा मनु होतात; त्यांच्या काळाचे भाग त्या हजारात विभागले जातात.

देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः । मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्॥४६.

देव, सप्तर्षी, इंद्र, मनु आणि मनुचे पुत्र असलेले राजे हे सर्व मनुंसोबत निर्माण होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच नष्ट होतात.

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्ये कसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे॥४६.

एका मन्वंतरात एकाहून अधिक एक्काहत्तर चतुर्व्युगे असतात. या मन्वंतराचा मानवी वर्षांतील कालावधी मी सांगतो, ऐक.

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया॥४६.

तीस कोटी वर्षे पूर्ण मोजली जातात, आणि त्यात अजून साठ लाखांहून अधिक वर्षे जोडली जातात.

विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे॥४६.

त्यात वीस हजार वर्षे अधिक धरली जातात, त्यामुळे हा काळ थोडा वाढतो; हाच मन्वंतराचा काळ आहे—त्याची दिव्य वर्षांतील मोजणी मी सांगतो.

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु॥४६.

आठ हजार दिव्य वर्षे आणि त्यात बावन्न हजार वर्षे अधिक धरली जातात.

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः॥४६.

हा काळ चौदा पट केल्यावर ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो; त्याच्या शेवटी ज्ञानी लोकांनी निम्मित्तिक प्रलय सांगितला आहे.

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति॥४६.

भूर्लोक, भुवर्लोक आणि स्वर्लोक हे सर्व नाश पावतात; असे होऊनही महर्लोक मात्र टिकून राहतो.

तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि॥४६.

त्या लोकातील रहिवासीही उष्णतेमुळे जनलोकात जातात; आणि जेव्हा तिन्ही लोक एकाच समुद्राने व्यापले जातात, तेव्हा ब्रह्मदेव रात्री झोपतो.

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत्॥४६.

ती रात्रही त्याच्या दिवसाइतकीच असते; तिच्या शेवटी पुन्हा सृष्टी होते. अशा प्रकारे ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष आणि शंभर वर्षे पूर्ण होतात.

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते॥४६.

त्याची शंभर वर्षे हीच पराकाष्ठा समजली जाते; आणि पन्नास वर्षांना परार्ध असे म्हणतात.