मार्कण्डेयपुराणम्

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिष्ठतः॥४६.

जेव्हा सगळी सृष्टी आणि तिचे विकार आपापल्या स्वरूपात स्थिरावतात, तेव्हा प्रकृती आणि पुरुष दोघेही आपापल्या स्वरूपात राहतात.

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम्॥४६.

त्या वेळी तम आणि सत्त्व दोन्ही समत्वाने असतात, ना जास्त ना कमी, आणि एकमेकांत गुंफलेले असतात.

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽप्यनुसृतं स्थितम्॥४६.

जसे तीळामध्ये तेल किंवा दूधामध्ये तुप असते, तसेच तम आणि सत्त्वामध्ये रजही मिसळून असते.

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुषो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेशस्य तत्समा संयमे निशा॥४६.

ब्रह्माचा जोपर्यंत आयुष्य असते—दोन परार्ध—तोपर्यंत परमेश्वराचा दिवस असतो; तेवढाच काळ प्रलयाची रात्र असते.

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः॥४६.

दिवसाच्या प्रारंभी, अनादि जगाचा आदिकारण जागृत होतो, सर्वांचा कारण, ज्याचे स्वरूप अगम्य आहे, जो सर्वोच्च आहे आणि दुसऱ्याच्या मदतीशिवाय कृती करतो.

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः॥४६.

जगाचा स्वामी परमेश्वर, प्रकृती आणि पुरुष यांच्यात प्रवेश करून, आपल्या श्रेष्ठ योगशक्तीने त्यांना झपाट्याने हलवू लागला.

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्॥४६.

जसा मद नव्या युवतींमध्ये प्रवेश करतो किंवा जसा वसंताचा वारा अंगात संचारतो आणि हालचाल घडवतो, तसाच योगमूर्ती असलेला तो देखील त्यांच्यात प्रवेश करून त्यांना हलवू लागला.

प्रधाने क्षोभ्यमाने तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया॥४६.

मूळ प्रकृती हलवली गेल्यावर, मी तुला सांगितल्याप्रमाणे, त्या अंडकोशातून ब्रह्म नावाचा देव उत्पन्न झाला.

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः॥४६.

पूर्वी जो हलवणारा होता, तोच प्रकृतीचा स्वामी असून, संकोच आणि विस्तार या दोन्ही अवस्थांमध्येही तो प्रधान अवस्थेत कायम आहे.

अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणोऽपि रजोगुणम् । भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः॥४६.

गुणरहित असूनही, जगाचा उगम असलेला तो परमेश्वर, रजोगुण धारण करून सृष्टीच्या कार्यात ब्रह्मरूपाने प्रवृत्त होतो.

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम्॥४६.

ब्रह्माच्या रूपात सर्व प्रजांची निर्मिती केल्यानंतर, जेव्हा सत्त्वगुण वाढतो, तेव्हा तो विष्णुरूप धारण करून धर्माने सर्वांचे रक्षण करतो.

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः॥४६.

मग, जेव्हा तमोगुण वाढतो, तेव्हा तो रुद्ररूप धारण करून संपूर्ण जग संहित करतो आणि त्रैगुण्य असूनही गुणांच्या पलीकडे जाऊन त्रैलोक्यात विश्रांती घेतो.

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स संज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम्॥४६.

जसा शेतात सर्वत्र पसरलेला, राखण करणारा किंवा कापणी करणारा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो, तसाच तो ब्रह्मा, विष्णू आणि ईश्वर या नावांनी आणि कार्यांनी ओळखला जातो.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः॥४६.

ब्रह्मरूपात तो लोकांची सृष्टी करतो; रुद्ररूपात संहार करतो; आणि विष्णुरूपात उदासीन राहतो—स्वयंभूची ही तीन अवस्था आहेत.

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः॥४६.

रजोगुण म्हणजे ब्रह्मा, तमोगुण म्हणजे रुद्र, सत्त्वगुण म्हणजे विष्णू, जो जगाचा स्वामी आहे; हेच तीन देव आणि हेच तीन गुण आहेत.

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्॥४६.

हे तिघे एकमेकांशी जोडलेले आणि एकमेकांवर अवलंबून आहेत; क्षणभरही त्यांचे विभाजन होत नाही आणि ते कधीच एकमेकांना सोडत नाहीत.

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः॥४६.

अशा प्रकारे, जगाचा आद्य ब्रह्मा, देवांचा देव, चतुर्मुख, रजोगुण स्वीकारून सृष्टीच्या कार्यात स्थिर झाला आहे.

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत॥४६.

हिरण्यगर्भ, देवांचा आद्य, प्रत्यक्षात अनादि असला तरी, पृथ्वीवरच्या कमळाच्या देठावर स्थित होऊन सृष्टीच्या प्रारंभी उत्पन्न झाला.

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे॥४६.

त्या महात्म्याचे आयुष्य ब्रह्माच्या प्रमाणाने शंभर वर्षांचे आहे; त्याची मोजणी मी तुला सांगतो.

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते । कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः॥४६.

दहा निमेष म्हणजे एक काष्ठा, पाच काष्ठा म्हणजे एक कला, तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि तीस मुहूर्त म्हणजे एक दिवस-रात्र.

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते॥४६.

माणसांचे एक दिवस-रात्र तीस मुहूर्तांचे असते; असे तीस दिवस-रात्र म्हणजे दोन पक्ष, म्हणजेच एक महिना.

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवानामहोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम्॥४६.

अशा सहा महिन्यांनी एक वर्ष होते, त्यात दक्षिणायन आणि उत्तरायण असे दोन भाग असतात; देवांसाठी उत्तरायण म्हणजे दिवस आणि दक्षिणायन म्हणजे रात्र.

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे॥४६.

कृत, त्रेता वगैरे नावाने ओळखले जाणारे एक चतु:युग बारा हजार दिव्य वर्षांचे असते; त्याचे विभाजन मी तुला सांगतो.

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥४६.

कृतयुगाची चार हजार वर्षे असतात, त्याची संध्या चारशे वर्षांची असते आणि त्याचा संध्यांशही तितकाच असतो.

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः॥४६.

त्रेतायुग तीन हजार दिव्य वर्षांचे असते, त्याची संध्या आणि संध्यांश प्रत्येकी तीनशे वर्षांची असतात.

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः॥४६.

द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे असते, त्याची संध्या दोनशे वर्षांची असते आणि त्याचा संध्यांशही दोनशे वर्षांचा सांगितला आहे.

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ॥४६.

कलियुग हे एक हजार दिव्य वर्षांचे असते, त्याची संध्या आणि संध्यांश प्रत्येकी शंभर वर्षांची असतात.

एषा द्वाधशसाहस्त्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम्॥४६.

या चार युगांची एकूण बारा हजार वर्षे कविंनी सांगितली आहेत. ही संख्या हजाराने गुणिल्यावर ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो.

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते॥४६.

ब्रह्मदेवाच्या एका दिवशी चौदा मनु होतात; त्यांच्या काळाचे भाग त्या हजारात विभागले जातात.