मार्कण्डेयपुराणम्

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिञ्च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे॥४९.

स्वयंभू भगवान ब्रह्मा यांनी हाताने काम करण्याची कला निर्माण केली; त्यानंतरपासून शेतीच्या कष्टाने पिके उगवू लागली.

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम्॥४९.

शेती पूर्णपणे सिद्ध झाल्यावर, प्रभूने स्वतः योग्य न्याय आणि गुणानुसार त्यांची मर्यादा ठरवली.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतांवर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम्॥४९.

सर्व लोकांसाठी, सर्व वर्ण आणि आश्रमांचे धर्म, जे धर्म आणि संपत्तीचे योग्य पालन करतात, त्यांच्यासाठी प्रभूने निश्चित केले.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्॥४९.

कर्मकांड करणाऱ्या ब्राह्मणांचे स्थान प्रजापत्य मानले जाते; रणांगणात न पळणाऱ्या क्षत्रियांचे स्थान इंद्राचे आहे.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम्॥४९.

स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांचे स्थान मारुताचे आहे; सेवा करणाऱ्या शूद्र जातींचे स्थान गंधर्वांचे आहे.

अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्॥४९.

अठ्ठ्याऐंशी हजार उर्ध्वरेता ऋषींचे जे स्थान आहे, तेच गुरूंसोबत राहणाऱ्यांचेही स्थान मानले जाते.

सप्तर्षोणान्तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना॥४९.

सप्तर्षींचे जे स्थान आहे, तेच वनात राहणाऱ्यांचे आहे; गृहस्थांचे प्रजापत्य, संन्याशांचे ब्रह्माचे निवासस्थान आणि योग्यांचे अमर स्थान असे ही स्थाने ठरवली आहेत.

46(43) षट्चत्वारिंशोऽध्यायः क्रौष्टुकिरुवाच भगवंस्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः॥४६.

कौष्टुकी म्हणाला: भगवंत, आपण मला अंडातून निर्माण कसे झाले ते सांगितले, आणि ब्रह्माचा जन्म कसा झाला तेही सांगितले.

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदान सृष्टिर्भूतानामस्ति किन्नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते॥४६.

भृगुकुळात जन्मलेल्या, मी हे तुमच्याकडून ऐकू इच्छितो: प्रलयाच्या शेवटी, जेव्हा सर्व काही संपते, तेव्हा सृष्टी असते की नसते?

मार्कण्डेय उवाच यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् । तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः॥४६.

मार्कंडेय म्हणाला: जेव्हा हे संपूर्ण जग प्रकृतीमध्ये विलीन होते, तेव्हा विद्वान त्याला प्राकृत प्रलय असे म्हणतात.

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिष्ठतः॥४६.

जेव्हा सगळी सृष्टी आणि तिचे विकार आपापल्या स्वरूपात स्थिरावतात, तेव्हा प्रकृती आणि पुरुष दोघेही आपापल्या स्वरूपात राहतात.

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम्॥४६.

त्या वेळी तम आणि सत्त्व दोन्ही समत्वाने असतात, ना जास्त ना कमी, आणि एकमेकांत गुंफलेले असतात.

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽप्यनुसृतं स्थितम्॥४६.

जसे तीळामध्ये तेल किंवा दूधामध्ये तुप असते, तसेच तम आणि सत्त्वामध्ये रजही मिसळून असते.

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुषो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेशस्य तत्समा संयमे निशा॥४६.

ब्रह्माचा जोपर्यंत आयुष्य असते—दोन परार्ध—तोपर्यंत परमेश्वराचा दिवस असतो; तेवढाच काळ प्रलयाची रात्र असते.

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः॥४६.

दिवसाच्या प्रारंभी, अनादि जगाचा आदिकारण जागृत होतो, सर्वांचा कारण, ज्याचे स्वरूप अगम्य आहे, जो सर्वोच्च आहे आणि दुसऱ्याच्या मदतीशिवाय कृती करतो.

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः॥४६.

जगाचा स्वामी परमेश्वर, प्रकृती आणि पुरुष यांच्यात प्रवेश करून, आपल्या श्रेष्ठ योगशक्तीने त्यांना झपाट्याने हलवू लागला.

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्॥४६.

जसा मद नव्या युवतींमध्ये प्रवेश करतो किंवा जसा वसंताचा वारा अंगात संचारतो आणि हालचाल घडवतो, तसाच योगमूर्ती असलेला तो देखील त्यांच्यात प्रवेश करून त्यांना हलवू लागला.

प्रधाने क्षोभ्यमाने तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया॥४६.

मूळ प्रकृती हलवली गेल्यावर, मी तुला सांगितल्याप्रमाणे, त्या अंडकोशातून ब्रह्म नावाचा देव उत्पन्न झाला.

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः॥४६.

पूर्वी जो हलवणारा होता, तोच प्रकृतीचा स्वामी असून, संकोच आणि विस्तार या दोन्ही अवस्थांमध्येही तो प्रधान अवस्थेत कायम आहे.

अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणोऽपि रजोगुणम् । भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः॥४६.

गुणरहित असूनही, जगाचा उगम असलेला तो परमेश्वर, रजोगुण धारण करून सृष्टीच्या कार्यात ब्रह्मरूपाने प्रवृत्त होतो.

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम्॥४६.

ब्रह्माच्या रूपात सर्व प्रजांची निर्मिती केल्यानंतर, जेव्हा सत्त्वगुण वाढतो, तेव्हा तो विष्णुरूप धारण करून धर्माने सर्वांचे रक्षण करतो.

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः॥४६.

मग, जेव्हा तमोगुण वाढतो, तेव्हा तो रुद्ररूप धारण करून संपूर्ण जग संहित करतो आणि त्रैगुण्य असूनही गुणांच्या पलीकडे जाऊन त्रैलोक्यात विश्रांती घेतो.

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स संज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम्॥४६.

जसा शेतात सर्वत्र पसरलेला, राखण करणारा किंवा कापणी करणारा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो, तसाच तो ब्रह्मा, विष्णू आणि ईश्वर या नावांनी आणि कार्यांनी ओळखला जातो.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः॥४६.

ब्रह्मरूपात तो लोकांची सृष्टी करतो; रुद्ररूपात संहार करतो; आणि विष्णुरूपात उदासीन राहतो—स्वयंभूची ही तीन अवस्था आहेत.

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः॥४६.

रजोगुण म्हणजे ब्रह्मा, तमोगुण म्हणजे रुद्र, सत्त्वगुण म्हणजे विष्णू, जो जगाचा स्वामी आहे; हेच तीन देव आणि हेच तीन गुण आहेत.

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्॥४६.

हे तिघे एकमेकांशी जोडलेले आणि एकमेकांवर अवलंबून आहेत; क्षणभरही त्यांचे विभाजन होत नाही आणि ते कधीच एकमेकांना सोडत नाहीत.

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः॥४६.

अशा प्रकारे, जगाचा आद्य ब्रह्मा, देवांचा देव, चतुर्मुख, रजोगुण स्वीकारून सृष्टीच्या कार्यात स्थिर झाला आहे.

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत॥४६.

हिरण्यगर्भ, देवांचा आद्य, प्रत्यक्षात अनादि असला तरी, पृथ्वीवरच्या कमळाच्या देठावर स्थित होऊन सृष्टीच्या प्रारंभी उत्पन्न झाला.

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे॥४६.

त्या महात्म्याचे आयुष्य ब्रह्माच्या प्रमाणाने शंभर वर्षांचे आहे; त्याची मोजणी मी तुला सांगतो.