मार्कण्डेयपुराणम्

पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम्॥४९.

पुन्हा त्या नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि भुकेने व्याकुळ होऊन, त्यांनी ब्रह्मदेवाचा आश्रय घेतला.

स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुन्तु दुदोह भगवान् विभुः॥४९.

त्यांनी खरी स्थिती समजून, पृथ्वी नष्ट झाल्याचं पाहिलं आणि सुमेरू पर्वत वासरू करून, भगवंतांनी पृथ्वीचे दूध काढले.

दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः॥४९.

त्या वेळी त्यांनी पृथ्वीचे दूध काढले आणि पृथ्वीवर धान्य उगवले; ती बीजं, घरगुती आणि जंगली, पुन्हा निर्माण झाली.

ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशा स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

फळांनी पिकणाऱ्या औषधी वनस्पतींचे सतरापर्यंत गट सांगितले आहेत; तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः॥४९.

प्रियंगू, उदार, कोरडूष आणि चीनक; माष, मुग, मसूर, निश्पाव आणि कुलथी.

आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा॥४९.

आढका आणि चणा असे सतरापर्यंतचे गट सांगितले आहेत; हेच त्या काळच्या घरगुती औषधी वनस्पतींच्या जाती आहेत.

ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

चौदा प्रकारच्या औषधी वनस्पती, घरगुती आणि जंगली, उत्पन्न झाल्या; तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः॥४९.

प्रियंगू हे सातवे, कुलथ हे आठवे, त्यानंतर श्यामक, नीवार, जव, तीळ आणि गवेधूका असे धान्य येतात.

कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश॥४९.

कुरुविंद, मर्कटक आणि वेणुयव असे जे आहेत, ते चौदा प्रकारची घरगुती आणि वनातील औषधी म्हणून ओळखली जातात.

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह॥४९.

जेव्हा या औषधी पेरल्या तरी पुन्हा उगवत नाहीत, तेव्हा त्यांच्या वाढीसाठी त्याने शेतीचे उपाय शोधले.

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिञ्च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे॥४९.

स्वयंभू भगवान ब्रह्मा यांनी हाताने काम करण्याची कला निर्माण केली; त्यानंतरपासून शेतीच्या कष्टाने पिके उगवू लागली.

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम्॥४९.

शेती पूर्णपणे सिद्ध झाल्यावर, प्रभूने स्वतः योग्य न्याय आणि गुणानुसार त्यांची मर्यादा ठरवली.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतांवर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम्॥४९.

सर्व लोकांसाठी, सर्व वर्ण आणि आश्रमांचे धर्म, जे धर्म आणि संपत्तीचे योग्य पालन करतात, त्यांच्यासाठी प्रभूने निश्चित केले.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्॥४९.

कर्मकांड करणाऱ्या ब्राह्मणांचे स्थान प्रजापत्य मानले जाते; रणांगणात न पळणाऱ्या क्षत्रियांचे स्थान इंद्राचे आहे.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम्॥४९.

स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांचे स्थान मारुताचे आहे; सेवा करणाऱ्या शूद्र जातींचे स्थान गंधर्वांचे आहे.

अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्॥४९.

अठ्ठ्याऐंशी हजार उर्ध्वरेता ऋषींचे जे स्थान आहे, तेच गुरूंसोबत राहणाऱ्यांचेही स्थान मानले जाते.

सप्तर्षोणान्तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना॥४९.

सप्तर्षींचे जे स्थान आहे, तेच वनात राहणाऱ्यांचे आहे; गृहस्थांचे प्रजापत्य, संन्याशांचे ब्रह्माचे निवासस्थान आणि योग्यांचे अमर स्थान असे ही स्थाने ठरवली आहेत.

46(43) षट्चत्वारिंशोऽध्यायः क्रौष्टुकिरुवाच भगवंस्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः॥४६.

कौष्टुकी म्हणाला: भगवंत, आपण मला अंडातून निर्माण कसे झाले ते सांगितले, आणि ब्रह्माचा जन्म कसा झाला तेही सांगितले.

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदान सृष्टिर्भूतानामस्ति किन्नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते॥४६.

भृगुकुळात जन्मलेल्या, मी हे तुमच्याकडून ऐकू इच्छितो: प्रलयाच्या शेवटी, जेव्हा सर्व काही संपते, तेव्हा सृष्टी असते की नसते?

मार्कण्डेय उवाच यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् । तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः॥४६.

मार्कंडेय म्हणाला: जेव्हा हे संपूर्ण जग प्रकृतीमध्ये विलीन होते, तेव्हा विद्वान त्याला प्राकृत प्रलय असे म्हणतात.

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिष्ठतः॥४६.

जेव्हा सगळी सृष्टी आणि तिचे विकार आपापल्या स्वरूपात स्थिरावतात, तेव्हा प्रकृती आणि पुरुष दोघेही आपापल्या स्वरूपात राहतात.

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम्॥४६.

त्या वेळी तम आणि सत्त्व दोन्ही समत्वाने असतात, ना जास्त ना कमी, आणि एकमेकांत गुंफलेले असतात.

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽप्यनुसृतं स्थितम्॥४६.

जसे तीळामध्ये तेल किंवा दूधामध्ये तुप असते, तसेच तम आणि सत्त्वामध्ये रजही मिसळून असते.

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुषो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेशस्य तत्समा संयमे निशा॥४६.

ब्रह्माचा जोपर्यंत आयुष्य असते—दोन परार्ध—तोपर्यंत परमेश्वराचा दिवस असतो; तेवढाच काळ प्रलयाची रात्र असते.

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः॥४६.

दिवसाच्या प्रारंभी, अनादि जगाचा आदिकारण जागृत होतो, सर्वांचा कारण, ज्याचे स्वरूप अगम्य आहे, जो सर्वोच्च आहे आणि दुसऱ्याच्या मदतीशिवाय कृती करतो.

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः॥४६.

जगाचा स्वामी परमेश्वर, प्रकृती आणि पुरुष यांच्यात प्रवेश करून, आपल्या श्रेष्ठ योगशक्तीने त्यांना झपाट्याने हलवू लागला.

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्॥४६.

जसा मद नव्या युवतींमध्ये प्रवेश करतो किंवा जसा वसंताचा वारा अंगात संचारतो आणि हालचाल घडवतो, तसाच योगमूर्ती असलेला तो देखील त्यांच्यात प्रवेश करून त्यांना हलवू लागला.

प्रधाने क्षोभ्यमाने तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया॥४६.

मूळ प्रकृती हलवली गेल्यावर, मी तुला सांगितल्याप्रमाणे, त्या अंडकोशातून ब्रह्म नावाचा देव उत्पन्न झाला.

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः॥४६.

पूर्वी जो हलवणारा होता, तोच प्रकृतीचा स्वामी असून, संकोच आणि विस्तार या दोन्ही अवस्थांमध्येही तो प्रधान अवस्थेत कायम आहे.