मार्कण्डेयपुराणम्

याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत्॥४९.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पूर्वी ज्या फांद्या कल्पवृक्षांच्या होत्या, त्या नंतर घरांच्या फांद्या झाल्या आणि त्यामुळे त्या लाकडाच्या स्वरूपात आल्या.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः॥४९.

एकमेकांमुळे नाश झाल्यावर, लोकांनी उपजीविकेचा मार्ग शोधायला सुरुवात केली, कारण मध नाहीसे झाल्यावर कल्पवृक्ष पूर्णपणे नष्ट झाले होते.

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा॥४९.

त्या वेळी लोक दुःखाने व्याकुळ झाले, तहान आणि भुकेने त्रस्त झाले; मग त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला त्यांना पुन्हा यश मिळाले.

वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै॥४९.

जेव्हा इतर उपजीविकेचे मार्ग अपयशी ठरले, तेव्हा त्यांच्यासाठी भरपूर पाऊस पडला; त्या पावसामुळे जी पाणी सखल भागात साचली, ती त्यांना मिळाली.

वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्त्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले॥४९.

पावसामुळे नद्या अडवल्या गेल्या आणि सखल भागात नवे नाले तयार झाले; पूर्वी जे थोडे पाणी पृथ्वीवर पोहोचायचे, ते तिथे साचले.

ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश॥४९.

मग पृथ्वीच्या संयोगाने त्या वेळी वनस्पती उत्पन्न झाल्या; नांगर किंवा बी न पेरता चौदा प्रकारच्या घरगुती आणि जंगली वनस्पती उगवल्या.

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्योऽयमौषधस्य तु॥४९.

ऋतूनुसार फुलं आणि फळं येणारी झाडं आणि झुडुपं निर्माण झाली; आणि त्रेतायुगात औषधी वनस्पतींचा हा पहिला जन्म होता.

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा॥४९.

त्या औषधी वनस्पतींमुळे त्रेतायुगात लोकांचं जीवन चालू राहिलं, पण मग अचानक त्यांच्यात इच्छा आणि लोभ निर्माण झाला.

ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम्॥४९.

त्यामुळे लोकांनी आपापल्या ताकदीप्रमाणे नद्या, शेतं, डोंगर, झाडं, झुडुपं आणि औषधी वनस्पती स्वतःसाठी घेतल्या.

तेन दोषेण ता नेशुरौषध्यो मिषतां द्विज । अग्रसद् भूर्युगपत्तास्तदौषध्यो महामते॥४९.

त्या दोषामुळे, हे द्विजांनो, औषधी वनस्पती वाढू शकल्या नाहीत; अनेक एकाच वेळी नष्ट झाल्या, हे महात्मन्.

पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम्॥४९.

पुन्हा त्या नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि भुकेने व्याकुळ होऊन, त्यांनी ब्रह्मदेवाचा आश्रय घेतला.

स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुन्तु दुदोह भगवान् विभुः॥४९.

त्यांनी खरी स्थिती समजून, पृथ्वी नष्ट झाल्याचं पाहिलं आणि सुमेरू पर्वत वासरू करून, भगवंतांनी पृथ्वीचे दूध काढले.

दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः॥४९.

त्या वेळी त्यांनी पृथ्वीचे दूध काढले आणि पृथ्वीवर धान्य उगवले; ती बीजं, घरगुती आणि जंगली, पुन्हा निर्माण झाली.

ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशा स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

फळांनी पिकणाऱ्या औषधी वनस्पतींचे सतरापर्यंत गट सांगितले आहेत; तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः॥४९.

प्रियंगू, उदार, कोरडूष आणि चीनक; माष, मुग, मसूर, निश्पाव आणि कुलथी.

आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा॥४९.

आढका आणि चणा असे सतरापर्यंतचे गट सांगितले आहेत; हेच त्या काळच्या घरगुती औषधी वनस्पतींच्या जाती आहेत.

ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

चौदा प्रकारच्या औषधी वनस्पती, घरगुती आणि जंगली, उत्पन्न झाल्या; तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः॥४९.

प्रियंगू हे सातवे, कुलथ हे आठवे, त्यानंतर श्यामक, नीवार, जव, तीळ आणि गवेधूका असे धान्य येतात.

कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश॥४९.

कुरुविंद, मर्कटक आणि वेणुयव असे जे आहेत, ते चौदा प्रकारची घरगुती आणि वनातील औषधी म्हणून ओळखली जातात.

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह॥४९.

जेव्हा या औषधी पेरल्या तरी पुन्हा उगवत नाहीत, तेव्हा त्यांच्या वाढीसाठी त्याने शेतीचे उपाय शोधले.

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिञ्च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे॥४९.

स्वयंभू भगवान ब्रह्मा यांनी हाताने काम करण्याची कला निर्माण केली; त्यानंतरपासून शेतीच्या कष्टाने पिके उगवू लागली.

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम्॥४९.

शेती पूर्णपणे सिद्ध झाल्यावर, प्रभूने स्वतः योग्य न्याय आणि गुणानुसार त्यांची मर्यादा ठरवली.

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतांवर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम्॥४९.

सर्व लोकांसाठी, सर्व वर्ण आणि आश्रमांचे धर्म, जे धर्म आणि संपत्तीचे योग्य पालन करतात, त्यांच्यासाठी प्रभूने निश्चित केले.

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्॥४९.

कर्मकांड करणाऱ्या ब्राह्मणांचे स्थान प्रजापत्य मानले जाते; रणांगणात न पळणाऱ्या क्षत्रियांचे स्थान इंद्राचे आहे.

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम्॥४९.

स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांचे स्थान मारुताचे आहे; सेवा करणाऱ्या शूद्र जातींचे स्थान गंधर्वांचे आहे.

अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्॥४९.

अठ्ठ्याऐंशी हजार उर्ध्वरेता ऋषींचे जे स्थान आहे, तेच गुरूंसोबत राहणाऱ्यांचेही स्थान मानले जाते.

सप्तर्षोणान्तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना॥४९.

सप्तर्षींचे जे स्थान आहे, तेच वनात राहणाऱ्यांचे आहे; गृहस्थांचे प्रजापत्य, संन्याशांचे ब्रह्माचे निवासस्थान आणि योग्यांचे अमर स्थान असे ही स्थाने ठरवली आहेत.

46(43) षट्चत्वारिंशोऽध्यायः क्रौष्टुकिरुवाच भगवंस्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः॥४६.

कौष्टुकी म्हणाला: भगवंत, आपण मला अंडातून निर्माण कसे झाले ते सांगितले, आणि ब्रह्माचा जन्म कसा झाला तेही सांगितले.

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदान सृष्टिर्भूतानामस्ति किन्नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते॥४६.

भृगुकुळात जन्मलेल्या, मी हे तुमच्याकडून ऐकू इच्छितो: प्रलयाच्या शेवटी, जेव्हा सर्व काही संपते, तेव्हा सृष्टी असते की नसते?