मार्कण्डेयपुराणम्

योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् । प्रागुदक्प्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम्॥४९.

नगराची रुंदी अर्ध्या योजनाएवढी असावी, लांबीच्या आठव्या भागाएवढी रुंदी असावी, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला उतार असावा आणि स्वच्छ बांबूंचे बाहेर जाण्याचे मार्ग असावेत.

तदर्धेन तथा खेटं तत्पादेन च कर्वटम् । न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते॥४९.

खेड हे नगराच्या अर्ध्या मापाचे असते, करवट हे त्याच्या चौथ्या भागाएवढे असते, आणि डोंगराच्या तळ्यासारखी वस्ती त्यापेक्षा कमी, शेवटच्या भागाने मोजली जाते.

प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत्॥४९.

ज्या नगराला किंवा करवटला तट किंवा खंदक नाही, त्याला खरवट म्हणतात; शाखा असलेले लहान नगर हे मंत्री, सामंत आणि जमीनदार यांच्या वस्तीचे असते.

तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता॥४९.

जिथे बहुतेक शूद्र लोक राहतात, स्वतःच्या कष्टाने समृद्ध आहेत आणि शेतीत निपुण आहेत, अशी वस्ती शेतीच्या जमिनीच्या मध्ये असते, तिला गाव असे म्हणतात.

अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः॥४९.

नगर वगैरे सोडून, लोकांनी एखाद्या विशिष्ट कारणासाठी वसवलेली जी वस्ती आहे, तिला निवासस्थान असे ओळखावे.

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः॥४९.

जिथे शेती नाही, परक्या जमिनीवर बलाढ्य लोक राहतात आणि जिथे कायद्याचा अभाव असतो, अशी वस्ती करवट म्हणून ओळखली जाते आणि ती राजाच्या आवडत्या लोकांचा आश्रय असते.

शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोसमूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः॥४९.

जिथे गवळ्यांचे सामान बैलगाड्यांवर असते, बाजार नसतो, गायींच्या कळपांसह गवळ्यांची जिथे इच्छा तिथे वस्ती असते, तिला घोष म्हणतात.

त एवं नगरादींस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै॥४९.

अशा प्रकारे, स्वतःच्या राहण्यासाठी नगर वगैरे बांधून, त्यांनी दोन कुटुंबांसाठीही निवासस्थानांची उभारणी केली.

गृहाकारा यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः॥४९.

पूर्वीप्रमाणेच, त्यांच्या घरांची रचना झाडांच्या जवळ असायची; हे सर्व लक्षात ठेवून, त्या लोकांनी आपली घरे बांधली.

वृक्षस्यैवङ्गताः शाखास्तथैवञ्चापरी गताः । नताश्चैवोन्नताश्चैव तद्वच्छाखाः प्रचक्रिरे॥४९.

झाडाच्या फांद्या जशा वेगवेगळ्या दिशांना वाढतात, काही खाली वाकतात, काही वर उंचावतात, तशाच त्या फांद्या सांगितल्या आहेत.

याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत्॥४९.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पूर्वी ज्या फांद्या कल्पवृक्षांच्या होत्या, त्या नंतर घरांच्या फांद्या झाल्या आणि त्यामुळे त्या लाकडाच्या स्वरूपात आल्या.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः॥४९.

एकमेकांमुळे नाश झाल्यावर, लोकांनी उपजीविकेचा मार्ग शोधायला सुरुवात केली, कारण मध नाहीसे झाल्यावर कल्पवृक्ष पूर्णपणे नष्ट झाले होते.

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा॥४९.

त्या वेळी लोक दुःखाने व्याकुळ झाले, तहान आणि भुकेने त्रस्त झाले; मग त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला त्यांना पुन्हा यश मिळाले.

वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै॥४९.

जेव्हा इतर उपजीविकेचे मार्ग अपयशी ठरले, तेव्हा त्यांच्यासाठी भरपूर पाऊस पडला; त्या पावसामुळे जी पाणी सखल भागात साचली, ती त्यांना मिळाली.

वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्त्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले॥४९.

पावसामुळे नद्या अडवल्या गेल्या आणि सखल भागात नवे नाले तयार झाले; पूर्वी जे थोडे पाणी पृथ्वीवर पोहोचायचे, ते तिथे साचले.

ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश॥४९.

मग पृथ्वीच्या संयोगाने त्या वेळी वनस्पती उत्पन्न झाल्या; नांगर किंवा बी न पेरता चौदा प्रकारच्या घरगुती आणि जंगली वनस्पती उगवल्या.

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्योऽयमौषधस्य तु॥४९.

ऋतूनुसार फुलं आणि फळं येणारी झाडं आणि झुडुपं निर्माण झाली; आणि त्रेतायुगात औषधी वनस्पतींचा हा पहिला जन्म होता.

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा॥४९.

त्या औषधी वनस्पतींमुळे त्रेतायुगात लोकांचं जीवन चालू राहिलं, पण मग अचानक त्यांच्यात इच्छा आणि लोभ निर्माण झाला.

ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम्॥४९.

त्यामुळे लोकांनी आपापल्या ताकदीप्रमाणे नद्या, शेतं, डोंगर, झाडं, झुडुपं आणि औषधी वनस्पती स्वतःसाठी घेतल्या.

तेन दोषेण ता नेशुरौषध्यो मिषतां द्विज । अग्रसद् भूर्युगपत्तास्तदौषध्यो महामते॥४९.

त्या दोषामुळे, हे द्विजांनो, औषधी वनस्पती वाढू शकल्या नाहीत; अनेक एकाच वेळी नष्ट झाल्या, हे महात्मन्.

पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम्॥४९.

पुन्हा त्या नष्ट झाल्यावर, लोक गोंधळले आणि भुकेने व्याकुळ होऊन, त्यांनी ब्रह्मदेवाचा आश्रय घेतला.

स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुन्तु दुदोह भगवान् विभुः॥४९.

त्यांनी खरी स्थिती समजून, पृथ्वी नष्ट झाल्याचं पाहिलं आणि सुमेरू पर्वत वासरू करून, भगवंतांनी पृथ्वीचे दूध काढले.

दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः॥४९.

त्या वेळी त्यांनी पृथ्वीचे दूध काढले आणि पृथ्वीवर धान्य उगवले; ती बीजं, घरगुती आणि जंगली, पुन्हा निर्माण झाली.

ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशा स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

फळांनी पिकणाऱ्या औषधी वनस्पतींचे सतरापर्यंत गट सांगितले आहेत; तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः॥४९.

प्रियंगू, उदार, कोरडूष आणि चीनक; माष, मुग, मसूर, निश्पाव आणि कुलथी.

आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा॥४९.

आढका आणि चणा असे सतरापर्यंतचे गट सांगितले आहेत; हेच त्या काळच्या घरगुती औषधी वनस्पतींच्या जाती आहेत.

ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः॥४९.

चौदा प्रकारच्या औषधी वनस्पती, घरगुती आणि जंगली, उत्पन्न झाल्या; तांदूळ, ज्वारी, गहू, बाजरी आणि तीळ.

प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः॥४९.

प्रियंगू हे सातवे, कुलथ हे आठवे, त्यानंतर श्यामक, नीवार, जव, तीळ आणि गवेधूका असे धान्य येतात.

कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश॥४९.

कुरुविंद, मर्कटक आणि वेणुयव असे जे आहेत, ते चौदा प्रकारची घरगुती आणि वनातील औषधी म्हणून ओळखली जातात.