मार्कण्डेयपुराणम्

कोष्ठागारं च कोषं च यच्चान्यद्विद्यते तव । विना भार्यां च पुत्रं च शरीरं च तवानघ॥७.

कोठार, खजिना आणि तुझ्याकडे जे काही आहे ते सर्व, फक्त तुझी पत्नी, मुलगा आणि शरीर वगळता, हे निष्पापा.

धर्मं च सर्वधर्मज्ञ यो यान्तमनुगच्छति । बहुना वा किमुक्तेन सर्वमेतत् प्रदीयताम्॥७.

आणि धर्म, जो जाणार्‍याच्या मागे जातो, हे सर्वधर्म जाणण्या. यापेक्षा जास्त काय सांगू? हे सर्व दे.

; पक्षिण ऊचुः प्रहृष्टेनैव मनसा सोऽविकारमुखो नृपः । तस्यर्षेर्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह कृताञ्जलिः॥७.

पक्षी म्हणाले: आनंदी मनाने आणि चेहरा शांत ठेवून, राजाने ऋषींचे शब्द ऐकले आणि हात जोडून 'तसेच होवो' असे उत्तर दिले.

; विश्वामित्र उवाच सर्वस्वं यदि मे दत्तं राज्यमुर्वो बलं धनम् । प्रभुत्वं कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: जर तू मला सर्व काही—राज्य, जमीन, बल, संपत्ती—दिले आहेस, तर राजर्षी, जेव्हा तपस्वी राज्यात आहे, तेव्हा अधिकार कुणाचा असतो?

; हरिश्चन्द्र उवाच यस्मिन्नपि मया काले ब्राह्मन् दत्ता वसुन्धरा । तस्मिन्नपि भवान् स्वामी किमुताद्य महीपतिः॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाले: मी जेव्हा केव्हाही ब्राह्मणाला जमीन दिली, तेव्हाही तुम्हीच तिचे स्वामी होता; मग आज तर नक्कीच, राजन.

; विश्वामित्र उवाच यदि राजंस्त्वया दत्ता मम सर्वा वसुन्धरा । यत्र मे विषये स्वाम्यं तस्मान्निष्क्रान्तुमर्हसि॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: राजन, जर तू मला ही सर्व पृथ्वी दिली आहेस, तर जिथे माझे स्वामित्व आहे, तिथून तुला निघून जावे लागेल.

श्रोणीसूत्रादिसकलं मुक्त्वा भूषणसंग्रहम् । तरुवल्कलमाबध्य सह पत्न्या सुतेन च॥७.

कंबरपट्टा, दोरे आणि सर्व दागिने सोडून, त्याने झाडाच्या सालीचे वस्त्र परिधान केले आणि पत्नी व मुलासह निघाला.

; पक्षिण ऊचुः तथेति चोक्त्वा कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे । स्वपत्न्या शैव्यया सार्धं बालकेनात्मजेन च॥७.

पक्षी म्हणाले: 'तसेच होवो' असे म्हणून आणि तसेच करून, राजा आपल्या पत्नी शैव्या आणि लहान मुलासह निघू लागला.

व्रजतः स ततो रुद्ध्वा पन्थानं प्राह तं नृपम् । क्व यास्यसीत्यदत्त्वा मे दक्षिणां राजसूयिकीम्॥७.

तो जात असताना, कुणीतरी त्याचा रस्ता अडवून म्हणाले: 'राजसूयी दक्षिणा न देता कुठे चालला आहेस?'

; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् राज्यमेतत् ते दत्तं निहतकण्टकम् । अवशिष्टमिदं ब्रह्मन्नद्य देहत्रयं मम॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: भगवंत, हे राज्य मी तुला दिलं आहे, आता यात काहीच अडथळा उरलेला नाही. ब्रह्मन्, आता माझ्याकडे फक्त हे तीन देह उरले आहेत.

; विश्वामित्र उवाच तथापि खलु दातव्या त्वया मे यज्ञदक्षिणा । विशेषतो ब्राह्मणानं हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम्॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: तरीही, तुला मला यज्ञाची दक्षिणा द्यायलाच हवी. विशेषतः, ब्राह्मणांना दक्षिणा न दिल्यास त्यांना हानी पोहोचते, असं वचन दिलं आहेस.

यावत् तोषो राजसूये ब्राह्मणानां तभवेन्नृप । तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी॥७.

राजसूय यज्ञात ब्राह्मण समाधानी होईपर्यंत, राजन, तितक्याच काळासाठी राजसूयी दक्षिणा द्यावी लागते.

प्रतिश्रुत्य च दातव्यं योद्धव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्तास्त्वयैव प्राक् प्रतिश्रुतम्॥७.

वचन दिल्यावर दक्षिणा द्यायलाच हवी, अन्याय करणाऱ्यांशी लढायलाच हवं, आणि दुःखी लोकांचं रक्षण करायलाच हवं — हे सर्व तू आधीच कबूल केलं आहेस.

; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् साम्प्रतं नास्ति दास्ये कालक्रमेण ते । प्रसादं कुरु विप्रर्षे सद्भावमनुचिन्त्य च॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: भगवंत, सध्या माझ्याकडे काहीच नाही; योग्य वेळी मी तुला देईन. माझ्या मनातील प्रामाणिकपणा लक्षात घेऊन कृपा कर.

; विश्वामित्र उवाच किम्प्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप । शीघ्रमाचक्ष्व शापाग्निरन्यथा त्वां प्रधक्ष्यति॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: राजाधिराज, मी तुला किती काळ थांबावं? लवकर सांग, नाहीतर माझ्या शापाच्या ज्वाळेत तू भस्म होशील.

; हरिचन्द्र उवाच मासेन तव विप्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: विप्रर्षे, एका महिन्यात मी तुला दक्षिणेचे धन देईन. आत्ता माझ्याकडे काहीच नाही; कृपया मला वेळ दे.

; विश्वामित्र उवाच गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय । शिवश्च तेऽध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्थिनः॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: जा, जा, राजश्रेष्ठ, आपला धर्म पाळ. तुझा मार्ग मंगलमय असो, आणि कुठलाही अडथळा येऊ नये.

; पक्षिण ऊचुः अनुज्ञातश्च गच्छेति जगाम वसुधाधिपः । पद्भ्यामनुचिता गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया॥७.

पक्षी म्हणाले: परवानगी मिळाल्यावर भूमीचा राजा निघून गेला; त्याची प्रिय पत्नी पायी चालत त्याच्या मागे गेली, जरी तिला चालायची सवय नव्हती.

तं सभार्यं नृपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात् । दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः पौरा राज्ञश्चैवानुयायिनः॥७.

राजा पत्नी आणि पुत्रासह नगरातून बाहेर पडताना पाहून नगरवासी आणि राजाचे सेवक मोठ्याने रडू लागले.

हानाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्तिपरिपीडितान् । त्वं धर्मतत्परो राजन् पौरानुग्रहकृत् तथा॥७.

हाय नाथा, आम्ही नेहमी दुःखात असताना तू आम्हाला का सोडून चाललास? राजन, तू नेहमी धर्मनिष्ठ राहिलास आणि आम्हा नगरवासीयांवर उपकार केलेस.

नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे । मुहूर्तं तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजम्॥७.

राजर्षे, जर तुला खरंच धर्माचं भान असेल तर आम्हालाही घेऊन चल. राजेंद्र, थोडा वेळ थांब, आम्हाला तुझं कमळासारखं मुख पाहू दे.

पिबामो नेत्रभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः । यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः॥७.

आमच्या डोळ्यांनी, जणू मधमाशा फुलावर जमतात तसं, तुझं मुख पाहू दे. पुन्हा तुला केव्हा पाहू? राजा निघून जात असताना पुढे आणि मागे आम्ही चालतो.

तस्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बालकं सुतम् । यस्य भृत्याः प्रयातस्य यान्तयग्रे कुञ्जचरस्थिताः॥७.

राजाची पत्नी आपल्या लहान मुलाला घेऊन त्याच्या मागे चालते; राजा निघताना त्याचे सेवक पुढे, जणू हत्तींच्या रांगेत उभे राहतात.

स एष पद्भ्यां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रोऽद्य गच्छति । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्नसम्॥७.

हा राजा हरिश्चंद्र आज पायी चालतो आहे; हाय राजन, तुझा कोवळ्या त्वचेचा, सुंदर भुवईंचा मुलगा तुझ्यासोबत चालतो आहे.

पथि पांशुपरिक्लिष्टं मुखं कीदृग्भविष्यति । तिष्ठ तिष्ठ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय॥७.

रस्त्यावर धुळीने माखलेलं त्याचं तोंड कसं दिसेल? थांब, थांब, राजश्रेष्ठ, आपला धर्म पाळ.

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षत्रियाणां विशेषतः । किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा॥७.

कषत्रियांसाठी दयाळूपणा हाच सर्वात मोठा धर्म आहे. नाथा, पत्नी, मुले, धन, धान्य — या सगळ्यांचं काय?

सर्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव । हानाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि नः॥७.

हे सर्व सोडून आम्ही तुझ्या सावलीसारखे झालो आहोत. हाय महराज, हाय स्वामी, आम्हाला का सोडून चाललास?

यत्र त्वं तत्र हि वयं तत् सुखं यत्र वै भवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नृपः॥७.

तुम्ही जिथे असता, तिथे आम्हीही असतो; सुख तिथेच असतं जिथे तुम्ही राहता. राजा जिथे असतो तीच आपली नगरी, आणि आमचा राजा जिथे असेल तिथेच आमचं स्वर्ग आहे.

इति पौरवचः श्रुत्वा राजा शोकपरिप्लुतः । अतिष्ठत् स तदा मार्गे तेषामेवानुकम्पया॥७.

नगरवासीयांची ही वचने ऐकून, राजा दुःखाने भरून गेला आणि त्यांच्या दयेपोटी तो तिथेच थांबला.