मार्कण्डेयपुराणम्

ततो द्वन्द्वान्यजायन्ते शीतोष्णक्षुन्मुखानि वै । तास्तद्द्वन्द्वोपघातार्थं चक्रुः पूर्वं पुराणि तु॥४९.

मग थंडी-उष्णता, भूक अशा जोड्या निर्माण झाल्या. त्या त्रासांपासून वाचण्यासाठी त्यांनी पहिल्यांदा घरं बांधायला सुरुवात केली.

मरुधन्वषु दुर्गेषु पर्वतेषु दरीषु च । संश्रयन्ति च दुर्गाणि वार्क्षं पार्वतमौदकम्॥४९.

वाळवंटात, किल्ल्यांत, पर्वतांमध्ये आणि गुहांमध्ये, लोकं झाडांनी वेढलेली, डोंगराळ किंवा पाण्याने वेढलेली अशी सुरक्षित ठिकाणं निवडून तिथे आश्रय घेतात.

कृत्रिमञ्च तथा दुर्गं मित्वा मित्वात्मनो।ङ्गुलैः । मानार्थानि प्रमाणानि तास्तु पूर्वं प्रचक्रिरे॥४९.

ते लोक स्वतःच्या बोटांनी मोजून, कृत्रिम किल्लेही बांधायचे आणि उपयोगासाठी मापांची मोजपट्टी पूर्वीप्रमाणे ठरवायचे.

परमाणुः परं सूक्ष्मं त्रषरेणुर्महीरजः । बालाग्रञ्चैव लिक्षां च यूकां चाथ यवोदरम्॥४९.

परमाणू म्हणजे अगदी सूक्ष्म कण, त्यानंतर धुळीचा कण, पृथ्वीची धूळ, केसाचा टोक, उवा, जवा आणि मग जवाचे दाणे असे मोजले जाते.

क्रमादष्टगुणान्याहुर्यवानष्टौ तथाङ्गुलम् । षडङ्गुलं पदं तच्च वितस्तिर्द्विगुणं स्मृतम्॥४९.

प्रत्येक माप हे मागच्या मापाच्या आठपट असते; आठ जवाच्या दाण्यांनी एक अंगुळ होते, सहा अंगुळांनी एक पाऊल होते, आणि विटस्ति म्हणजे त्याच्या दोनपट माप असते.

द्वे वितस्ती तथा हस्तो ब्राह्म्यतीर्थादिवेष्टनः । चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिकार्युगमेव च॥४९.

दोन विटस्तींनी एक हातभर माप होते, जे ब्राह्मी तीर्थ म्हणजे मनगटापासून बोटाच्या टोकापर्यंत मोजले जाते; चार हातांनी धनुष्य, काठी आणि नाडिका हे माप तयार होते.

धनुषां द्वे सहस्रे तु गव्यूतिस्तच्चतुर्गुणम् । प्रोक्तञ्च योजवनं प्राज्ञैः संख्यानार्थमिदं परम्॥४९.

दोन हजार धनुष्यांनी एक गाव्युत होते, आणि त्याच्या चारपट म्हणजे एक योजन असे मानले जाते; हेच मापनाचे श्रेष्ठ प्रमाण मानले गेले आहे.

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु । चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं ते चक्रुर्यत्नतस्तु वै॥४९.

चार प्रकारच्या किल्ल्यांपैकी तीन नैसर्गिकरित्या निर्माण होतात, आणि चौथा कृत्रिम किल्ला त्यांनी मेहनतीने बांधला.

पुरञ्च खेटकञ्चैव तद्वद् द्रोणीमुखं द्विज । शाखानगरकञ्चापि तथा कर्वटकं द्रमी॥४९.

नगर, खेड, डोंगराच्या तळ्यासारखे वसलेले गाव, शाखा असलेले लहान नगर आणि करवट म्हणजेच लहान वस्ती असे प्रकार सांगितले आहेत.

ग्रामं सघोषविन्यासं तेषु चावसथान् पृथक् । सोत्सेधवप्रकारञ्च सर्वतः परिखावृतम्॥४९.

गावामध्ये गोठ्यांची मांडणी, वेगवेगळ्या घरांची व्यवस्था, उंच बांध आणि सर्व बाजूंनी खंदक असतो.

योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् । प्रागुदक्प्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम्॥४९.

नगराची रुंदी अर्ध्या योजनाएवढी असावी, लांबीच्या आठव्या भागाएवढी रुंदी असावी, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला उतार असावा आणि स्वच्छ बांबूंचे बाहेर जाण्याचे मार्ग असावेत.

तदर्धेन तथा खेटं तत्पादेन च कर्वटम् । न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते॥४९.

खेड हे नगराच्या अर्ध्या मापाचे असते, करवट हे त्याच्या चौथ्या भागाएवढे असते, आणि डोंगराच्या तळ्यासारखी वस्ती त्यापेक्षा कमी, शेवटच्या भागाने मोजली जाते.

प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत्॥४९.

ज्या नगराला किंवा करवटला तट किंवा खंदक नाही, त्याला खरवट म्हणतात; शाखा असलेले लहान नगर हे मंत्री, सामंत आणि जमीनदार यांच्या वस्तीचे असते.

तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता॥४९.

जिथे बहुतेक शूद्र लोक राहतात, स्वतःच्या कष्टाने समृद्ध आहेत आणि शेतीत निपुण आहेत, अशी वस्ती शेतीच्या जमिनीच्या मध्ये असते, तिला गाव असे म्हणतात.

अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः॥४९.

नगर वगैरे सोडून, लोकांनी एखाद्या विशिष्ट कारणासाठी वसवलेली जी वस्ती आहे, तिला निवासस्थान असे ओळखावे.

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः॥४९.

जिथे शेती नाही, परक्या जमिनीवर बलाढ्य लोक राहतात आणि जिथे कायद्याचा अभाव असतो, अशी वस्ती करवट म्हणून ओळखली जाते आणि ती राजाच्या आवडत्या लोकांचा आश्रय असते.

शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोसमूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः॥४९.

जिथे गवळ्यांचे सामान बैलगाड्यांवर असते, बाजार नसतो, गायींच्या कळपांसह गवळ्यांची जिथे इच्छा तिथे वस्ती असते, तिला घोष म्हणतात.

त एवं नगरादींस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै॥४९.

अशा प्रकारे, स्वतःच्या राहण्यासाठी नगर वगैरे बांधून, त्यांनी दोन कुटुंबांसाठीही निवासस्थानांची उभारणी केली.

गृहाकारा यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः॥४९.

पूर्वीप्रमाणेच, त्यांच्या घरांची रचना झाडांच्या जवळ असायची; हे सर्व लक्षात ठेवून, त्या लोकांनी आपली घरे बांधली.

वृक्षस्यैवङ्गताः शाखास्तथैवञ्चापरी गताः । नताश्चैवोन्नताश्चैव तद्वच्छाखाः प्रचक्रिरे॥४९.

झाडाच्या फांद्या जशा वेगवेगळ्या दिशांना वाढतात, काही खाली वाकतात, काही वर उंचावतात, तशाच त्या फांद्या सांगितल्या आहेत.

याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत्॥४९.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पूर्वी ज्या फांद्या कल्पवृक्षांच्या होत्या, त्या नंतर घरांच्या फांद्या झाल्या आणि त्यामुळे त्या लाकडाच्या स्वरूपात आल्या.

कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः॥४९.

एकमेकांमुळे नाश झाल्यावर, लोकांनी उपजीविकेचा मार्ग शोधायला सुरुवात केली, कारण मध नाहीसे झाल्यावर कल्पवृक्ष पूर्णपणे नष्ट झाले होते.

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा॥४९.

त्या वेळी लोक दुःखाने व्याकुळ झाले, तहान आणि भुकेने त्रस्त झाले; मग त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला त्यांना पुन्हा यश मिळाले.

वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै॥४९.

जेव्हा इतर उपजीविकेचे मार्ग अपयशी ठरले, तेव्हा त्यांच्यासाठी भरपूर पाऊस पडला; त्या पावसामुळे जी पाणी सखल भागात साचली, ती त्यांना मिळाली.

वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्त्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले॥४९.

पावसामुळे नद्या अडवल्या गेल्या आणि सखल भागात नवे नाले तयार झाले; पूर्वी जे थोडे पाणी पृथ्वीवर पोहोचायचे, ते तिथे साचले.

ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश॥४९.

मग पृथ्वीच्या संयोगाने त्या वेळी वनस्पती उत्पन्न झाल्या; नांगर किंवा बी न पेरता चौदा प्रकारच्या घरगुती आणि जंगली वनस्पती उगवल्या.

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्योऽयमौषधस्य तु॥४९.

ऋतूनुसार फुलं आणि फळं येणारी झाडं आणि झुडुपं निर्माण झाली; आणि त्रेतायुगात औषधी वनस्पतींचा हा पहिला जन्म होता.

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा॥४९.

त्या औषधी वनस्पतींमुळे त्रेतायुगात लोकांचं जीवन चालू राहिलं, पण मग अचानक त्यांच्यात इच्छा आणि लोभ निर्माण झाला.

ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम्॥४९.

त्यामुळे लोकांनी आपापल्या ताकदीप्रमाणे नद्या, शेतं, डोंगर, झाडं, झुडुपं आणि औषधी वनस्पती स्वतःसाठी घेतल्या.