मार्कण्डेयपुराणम्

तत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । आयुः प्रमाणं जीवन्ति न च क्लेशाद्विपत्तयः॥४९.

त्या काळी माणसं हजारो वर्षं ठराविक आयुष्य जगत, आणि त्यांना कोणताही त्रास किंवा संकट नव्हतं.

क्वचित् क्वचित् पुनः साभूत् क्षितिर्भाग्येन सर्वशः । कालेन गच्छता नाशमुपयान्ति यथा प्रजाः॥४९.

कधी कधी, काही ठिकाणी, पृथ्वी पूर्णपणे अशाच स्थितीत होती. पण काळ जसजसा पुढे गेला, तसतशी सृष्टीच्या स्वभावानुसार लोकांचा विनाश व्हायला लागला.

तथा ताः क्रमशो नाशं जग्मुः सर्वत्र सिद्धयः । तासु सर्वासु नष्टासु नभसः प्रच्युता नराः॥४९.

अशा प्रकारे, हळूहळू सर्व सिद्धी सर्वत्र नष्ट झाल्या. आणि त्या सगळ्या नष्ट झाल्यावर, लोक आकाशातून खाली पडले.

प्रायशः कल्पवृक्षास्ते संभूता गृहसंज्ञिताः । सर्वे प्रत्युपभोगाश्च तासं तेभ्यः प्रजायते॥४९.

बहुतेक ठिकाणी, इच्छा पूर्ण करणारी झाडं निर्माण झाली, ज्यांना 'घरझाडं' म्हणत. त्यांना लागणाऱ्या सर्व सुखसोयी या झाडांपासून मिळत.

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे तदा । ततः कालेन वै रागस्तासामाकस्मिकोऽभवत्॥४९.

ते लोक त्या झाडांवरच त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला राहत होते. नंतर काळाच्या ओघात, त्यांच्यात अचानक वासना निर्माण झाली.

मासि मास्यार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिः पुनः पुनः । रागोत्पत्त्या ततस्तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः॥४९.

प्रत्येक महिन्याला ऋतू येताच, पुन्हा पुन्हा गर्भधारणा होत असे. वासनांच्या वाढीमुळे, ती घरझाडंही बदलली.

ब्रह्मन्नन्वपरेषान्तु पेतुः शाखा महीरुहाम् । वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च॥४९.

हे ब्राह्मण, काही झाडांच्या मोठ्या फांद्या खाली पडल्या. त्या झाडांच्या फळांवरून वस्त्रं आणि दागिने निर्माण होत.

तेष्वेव जायते तेषां गन्धवर्णरसान्वितम् । अमाक्षिकं माहवीर्यं पुटके पुटके मधु॥४९.

त्याच झाडांवर त्यांच्यासाठी सुवासिक, रंगीत, चविष्ट आणि ताकदवान, नाशिवंत नसलेलं मध प्रत्येक कप्प्यात तयार होत असे.

तेन वा वर्तयन्ति स्म मुखे त्रेयायुगस्य वै । ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभान्वितास्तु ताः॥४९.

त्याच्यामुळे ते त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला राहत होते. पण पुढे काळ जसा गेला, तसतसे त्यांच्यात पुन्हा लोभ निर्माण झाला.

वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णन्त ममत्वाविष्टचेतसः । नेशुस्तेनापचारेण तेऽपि तासां महीरुहाः॥४९.

त्यांनी त्या झाडांवर आपला हक्क गाजवायला सुरुवात केली, आणि मालकीच्या भावनेने त्यांना झाडं पकडली. त्या चुकीमुळे, ती मोठी झाडंही नष्ट झाली.

ततो द्वन्द्वान्यजायन्ते शीतोष्णक्षुन्मुखानि वै । तास्तद्द्वन्द्वोपघातार्थं चक्रुः पूर्वं पुराणि तु॥४९.

मग थंडी-उष्णता, भूक अशा जोड्या निर्माण झाल्या. त्या त्रासांपासून वाचण्यासाठी त्यांनी पहिल्यांदा घरं बांधायला सुरुवात केली.

मरुधन्वषु दुर्गेषु पर्वतेषु दरीषु च । संश्रयन्ति च दुर्गाणि वार्क्षं पार्वतमौदकम्॥४९.

वाळवंटात, किल्ल्यांत, पर्वतांमध्ये आणि गुहांमध्ये, लोकं झाडांनी वेढलेली, डोंगराळ किंवा पाण्याने वेढलेली अशी सुरक्षित ठिकाणं निवडून तिथे आश्रय घेतात.

कृत्रिमञ्च तथा दुर्गं मित्वा मित्वात्मनो।ङ्गुलैः । मानार्थानि प्रमाणानि तास्तु पूर्वं प्रचक्रिरे॥४९.

ते लोक स्वतःच्या बोटांनी मोजून, कृत्रिम किल्लेही बांधायचे आणि उपयोगासाठी मापांची मोजपट्टी पूर्वीप्रमाणे ठरवायचे.

परमाणुः परं सूक्ष्मं त्रषरेणुर्महीरजः । बालाग्रञ्चैव लिक्षां च यूकां चाथ यवोदरम्॥४९.

परमाणू म्हणजे अगदी सूक्ष्म कण, त्यानंतर धुळीचा कण, पृथ्वीची धूळ, केसाचा टोक, उवा, जवा आणि मग जवाचे दाणे असे मोजले जाते.

क्रमादष्टगुणान्याहुर्यवानष्टौ तथाङ्गुलम् । षडङ्गुलं पदं तच्च वितस्तिर्द्विगुणं स्मृतम्॥४९.

प्रत्येक माप हे मागच्या मापाच्या आठपट असते; आठ जवाच्या दाण्यांनी एक अंगुळ होते, सहा अंगुळांनी एक पाऊल होते, आणि विटस्ति म्हणजे त्याच्या दोनपट माप असते.

द्वे वितस्ती तथा हस्तो ब्राह्म्यतीर्थादिवेष्टनः । चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिकार्युगमेव च॥४९.

दोन विटस्तींनी एक हातभर माप होते, जे ब्राह्मी तीर्थ म्हणजे मनगटापासून बोटाच्या टोकापर्यंत मोजले जाते; चार हातांनी धनुष्य, काठी आणि नाडिका हे माप तयार होते.

धनुषां द्वे सहस्रे तु गव्यूतिस्तच्चतुर्गुणम् । प्रोक्तञ्च योजवनं प्राज्ञैः संख्यानार्थमिदं परम्॥४९.

दोन हजार धनुष्यांनी एक गाव्युत होते, आणि त्याच्या चारपट म्हणजे एक योजन असे मानले जाते; हेच मापनाचे श्रेष्ठ प्रमाण मानले गेले आहे.

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु । चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं ते चक्रुर्यत्नतस्तु वै॥४९.

चार प्रकारच्या किल्ल्यांपैकी तीन नैसर्गिकरित्या निर्माण होतात, आणि चौथा कृत्रिम किल्ला त्यांनी मेहनतीने बांधला.

पुरञ्च खेटकञ्चैव तद्वद् द्रोणीमुखं द्विज । शाखानगरकञ्चापि तथा कर्वटकं द्रमी॥४९.

नगर, खेड, डोंगराच्या तळ्यासारखे वसलेले गाव, शाखा असलेले लहान नगर आणि करवट म्हणजेच लहान वस्ती असे प्रकार सांगितले आहेत.

ग्रामं सघोषविन्यासं तेषु चावसथान् पृथक् । सोत्सेधवप्रकारञ्च सर्वतः परिखावृतम्॥४९.

गावामध्ये गोठ्यांची मांडणी, वेगवेगळ्या घरांची व्यवस्था, उंच बांध आणि सर्व बाजूंनी खंदक असतो.

योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् । प्रागुदक्प्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम्॥४९.

नगराची रुंदी अर्ध्या योजनाएवढी असावी, लांबीच्या आठव्या भागाएवढी रुंदी असावी, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला उतार असावा आणि स्वच्छ बांबूंचे बाहेर जाण्याचे मार्ग असावेत.

तदर्धेन तथा खेटं तत्पादेन च कर्वटम् । न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते॥४९.

खेड हे नगराच्या अर्ध्या मापाचे असते, करवट हे त्याच्या चौथ्या भागाएवढे असते, आणि डोंगराच्या तळ्यासारखी वस्ती त्यापेक्षा कमी, शेवटच्या भागाने मोजली जाते.

प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत्॥४९.

ज्या नगराला किंवा करवटला तट किंवा खंदक नाही, त्याला खरवट म्हणतात; शाखा असलेले लहान नगर हे मंत्री, सामंत आणि जमीनदार यांच्या वस्तीचे असते.

तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता॥४९.

जिथे बहुतेक शूद्र लोक राहतात, स्वतःच्या कष्टाने समृद्ध आहेत आणि शेतीत निपुण आहेत, अशी वस्ती शेतीच्या जमिनीच्या मध्ये असते, तिला गाव असे म्हणतात.

अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः॥४९.

नगर वगैरे सोडून, लोकांनी एखाद्या विशिष्ट कारणासाठी वसवलेली जी वस्ती आहे, तिला निवासस्थान असे ओळखावे.

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः॥४९.

जिथे शेती नाही, परक्या जमिनीवर बलाढ्य लोक राहतात आणि जिथे कायद्याचा अभाव असतो, अशी वस्ती करवट म्हणून ओळखली जाते आणि ती राजाच्या आवडत्या लोकांचा आश्रय असते.

शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोसमूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः॥४९.

जिथे गवळ्यांचे सामान बैलगाड्यांवर असते, बाजार नसतो, गायींच्या कळपांसह गवळ्यांची जिथे इच्छा तिथे वस्ती असते, तिला घोष म्हणतात.

त एवं नगरादींस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै॥४९.

अशा प्रकारे, स्वतःच्या राहण्यासाठी नगर वगैरे बांधून, त्यांनी दोन कुटुंबांसाठीही निवासस्थानांची उभारणी केली.

गृहाकारा यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः॥४९.

पूर्वीप्रमाणेच, त्यांच्या घरांची रचना झाडांच्या जवळ असायची; हे सर्व लक्षात ठेवून, त्या लोकांनी आपली घरे बांधली.