मार्कण्डेयपुराणम्

सीदता यद्कृतं तेन तत्पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्योढं तत्र चातिथिम् ॥ २९.

गरिब नातेवाईकाने केलेलं पाप श्रीमंत नातेवाईकालाही लागून राहतं; आणि संध्याकाळी, सूर्यास्तानंतर, अतिथीचं नियमाने स्वागत करावं.

पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्दवहतस्तात ! गार्हस्थ्यं भारमाहितम् ॥ २९.

आपल्या ऐपतीनुसार अतिथीचं पलंग, आसन आणि अन्नाने स्वागत करावं; असं केल्याने, प्रिय सखा, गृहस्थाश्रमाचं ओझं योग्य पद्धतीने पेललं जातं.

स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयोऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः ॥ २९.

त्याच्या खांद्यावर विधाता, देव, पितर, महर्षी — हे सर्व कल्याणकारी, तसेच अतिथी आणि नातेवाईक, यांचा भार असतो.

पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग ! स्वयमत्रिरगायत ॥ २९.

जनावरं, पक्षी आणि इतर सूक्ष्म कीटक सुद्धा तृप्त होतात; आणि येथे, महाभागा, अत्री ऋषींनी स्वतः काही गाथा रचल्या.

ता शृणुष्व महाभाग ! गृहस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत्सम्पूज्य बान्धवान् ॥ २९.

त्या गाथा ऐक, महाभागा! गृहस्थाश्रमात असणाऱ्यांनी देव, पितर, अतिथी आणि त्याचप्रमाणे नातेवाईक यांचा सन्मान केला पाहिजे...

जामयश्च गुरुञ्चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ २९.

गृहस्थानेमजवळ पुरेसा पैसा असेल, तर त्याने आपल्या बायका, गुरु, कुत्री, चांडाळ आणि पक्षी यांना जमिनीवर अन्न द्यावे.

वैश्वदेवं हि नामैतत्कुर्यात्सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥ २९.

गृहस्थाने सकाळ-संध्याकाळ वैश्वदेव नावाचा विधी करावा. घरात जे काही मांस, भात, भाजी किंवा इतर पदार्थ शिजवले असतील, ते आधी विधीप्रमाणे अर्पण करावे. अर्पण केल्याशिवाय स्वतः काहीही खाऊ नये.

; क्रौष्टुकिरुवाच अर्वाक्स्त्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन् ! विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा समसृजद्यथा॥४९.

कौष्टुकिने विचारले, "तुम्ही प्रवाहातून जन्मलेली माणसे कशा प्रकारे निर्माण झाली हे सांगितलेत. पण ब्रह्मदेवाने जगातली सृष्टी कशी घडवली, हे विस्ताराने सांगा."

यथा च वर्णानसृजद्यद् गुणाश्च महामते । यच्च येषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां वदस्व तत्॥४९.

त्याने वर्ण कसे निर्माण केले, त्यांचे गुण काय आहेत, आणि ब्राह्मण व इतरांचे कर्तव्य काय आहे, हेही मला सांगा.

; मार्कण्डेय उवाच ब्रह्मणः सृजतः पूर्वं सत्याभिध्यायिनस्तथा । मिथुनानां सहस्रन्तु मुखात् सोऽथासृजन्मुने॥४९.

मार्कंडेय म्हणाला, "सत्यावर मन लावून ब्रह्मदेव सृष्टी करत असताना, त्याने आपल्या तोंडातून हजारो जोड्या निर्माण केल्या."

जातास्ते ह्यु पपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः स्वतेजसः । सहस्रमन्यद्वक्षस्तो मिथुनानां ससर्ज ह॥४९.

त्या सर्वांचा स्वभाव सात्त्विक आणि तेजस्वी होता. मग त्याने आपल्या छातीपासून आणखी हजार जोड्या निर्माण केल्या.

ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः । ससर्जान्यते सहस्रन्तु द्वन्द्वानामूरुतः पुनः॥४९.

ही सर्व माणसे राजसिक, उत्साही आणि अधीर होती. मग ब्रह्मदेवाने आपल्या मांड्यांपासून पुन्हा हजार जोड्या निर्माण केल्या.

रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ता ईहाशीलास्तु ते स्मृताः । पद्भ्यां सहस्रमन्यच्च मिथुनानां ससर्ज ह॥४९.

या सर्वांमध्ये रज आणि तम या दोन्ही गुणांचा प्रभाव होता. त्यांना इच्छाशील म्हटले जाते. मग ब्रह्मदेवाने आपल्या पायांपासून आणखी हजार जोड्या निर्माण केल्या.

उद्रिक्तास्तमसा सर्वे निः श्रीका ह्यल्पचेतसः । ततः संहर्षमाणास्ते द्वन्द्वोत्पन्नास्तु प्राणिनः॥४९.

या सर्वांमध्ये तमोगुण जास्त होता, त्यांच्यात श्रीमंती नव्हती आणि बुद्धीही कमी होती. मग ते आनंदित झाले आणि त्यांच्यातून जोड्यांनी प्राणी जन्माला आले.

अन्योन्यहृर्च्छ्याविष्टा मैथुनायोपचक्रमुः । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः॥४९.

एकमेकांवर प्रेम निर्माण झाले आणि ते मैथुन करू लागले. त्या वेळेपासून या कल्पात प्राणी जोड्यांनी जन्म घेऊ लागले.

मासि मास्यार्तवं यत् तु न तदासीत्तु योषिताम् । तस्मात्तदा न सुषुवुः सेवितैरपि मैथुनैः॥४९.

त्या काळी स्त्रियांना मासिक पाळी नव्हती. त्यामुळे मैथुन केले तरी त्यांना गर्भधारणा होत नव्हती.

आयुषोऽन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ताः सकृत् । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः॥४९.

आयुष्याच्या शेवटी त्या स्त्रिया एकदाच अपत्य जन्माला घालत. त्या वेळेपासून या कल्पात प्राणी जोड्यांनी जन्म घेऊ लागले.

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते सकृत् । शब्दादिर्विषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणः॥४९.

त्या स्त्रियांना ध्यान आणि मनाच्या शक्तीने एकदाच अपत्य प्राप्त होत असे. प्रत्येक अपत्य शुद्ध इंद्रियांनी, म्हणजे पाच गुणांनी युक्त असे.

इत्येषा मानुषी सृष्टिर्या पूर्वं वै प्रजापतेः । तस्यान्ववायसम्भूता यैरिदं पूरितं जगत्॥४९.

हीच ती प्राचीन मानव सृष्टी आहे, जिच्या वंशजांनी हे जग भरले आहे.

सरित्सरः समुद्रांश्च सेवन्ते पर्वतानपि । तास्तदा ह्यल्पशीतोष्णा युगे तस्मिंश्चरन्ति वै॥४९.

ते लोक नद्या, तळी, समुद्र आणि पर्वत यांच्यात वावरत असत. त्या युगात त्यांना फारसा थंडी-उष्णतेचा त्रास नव्हता.

तृप्तिं स्वाभाविकीं प्राप्ता विषयेषु महामते । न तासां प्रतिघातोऽस्ति न द्वेषो नापि मत्सरः॥४९.

त्यांना विषयांमध्ये नैसर्गिक समाधान मिळे. त्यांच्यात कोणतीही स्पर्धा, द्वेष किंवा मत्सर नव्हता.

पर्वतोदधिसेविन्यो ह्यनिकेतास्तु सर्वशः । ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः॥४९.

ते पर्वत, समुद्र यांच्याजवळ कुठेही राहायचे, त्यांना घर नव्हते. ते सर्व इच्छारहित आणि नेहमी आनंदी असायचे.

पिशाचोरगरक्षांसि तथा मत्सरिणो जनाः । पशवः पक्षिणश्चैव नक्रा मत्स्याः सरीसृपाः॥४९.

मग पिशाच्च, साप, राक्षस, मत्सरी लोक, जनावरे, पक्षी, मगर, मासे आणि सरपटणारे प्राणी निर्माण झाले.

अवारका ह्यण्डजा वा ते ह्यधर्मप्रसूतयः । न मूलफलपुष्पाणि नार्तवा वत्सराणि च॥४९.

ते लोक नीच कुळातले किंवा अंड्यातून जन्मलेले होते, आणि अधर्मातून उत्पन्न झालेले होते. त्या काळी कुठेही मुळं, फळं, फुलं नव्हती, ऋतू किंवा वर्षंही नव्हती.

सर्वकालसुखः कालो नात्यर्थं घर्मशीतता । कालेन गच्छता तेषां चित्रा सिद्धिरजायत॥४९.

त्या काळात सर्व वेळ हवामान सुखद होतं, ना फार उष्णता ना फार थंडी. काळ जसजसा पुढे गेला, तसतशी त्यांना अनेक अद्भुत सिद्धी प्राप्त झाल्या.

ततश्च तेषां पूर्वाह्ने मध्याह्ने च वितृप्तता । पुनस्तथेच्छतां तृप्तिरनायासेन साभवत्॥४९.

म्हणून सकाळी आणि दुपारी त्यांना समाधान मिळे, आणि जेव्हा जेव्हा त्यांना हवं असे, तेव्हा सहजपणे तृप्ती मिळे.

इच्छताञ्च तथायासो मनसः समजायत । अपां सौक्ष्म्यं ततस्तासां सिद्धिर्नानारसोल्लसा॥४९.

पण ज्यांना इच्छा असे, त्यांना मनाचा थोडा प्रयत्न करावा लागे. मग पाण्याच्या सूक्ष्मतेमुळे त्यांना अनेक प्रकारच्या आनंददायक सिद्धी मिळाल्या.

समजायत चैवान्या सर्वकामप्रदायिनी । असंस्कार्यैः शरीरैश्च प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः॥४९.

नंतर आणखी एक जाती निर्माण झाली, जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी होती. त्यांच्या शरीराला कोणतीही शुद्धीची गरज नव्हती आणि ते नेहमी तरुण राहात.

तासां विना तु संकल्पं जायन्ते मिथुनाः प्रजाः । समं जन्म च रूपञ्च म्रियन्ते चैव ताः समम्॥४९.

त्यांच्याकडून कोणतीही इच्छा न करता, जोडीने संतती जन्माला येत असे. त्यांचा जन्म, रूप आणि मृत्यू एकाच वेळी होत असे.