मार्कण्डेयपुराणम्

तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद्गृहाश्रमी । तस्माददत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः ॥ २९.

तो तृप्त झाला की गृहस्थावर माणसांच्या यज्ञातून आलेली देणी संपतात; पण जो काही दिल्याशिवाय स्वतः खातो, तो स्वतः पाप खातो.

स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ॥ २९.

जो अतिथी आशा धरून उपाशी परत जातो, त्याच्या घरधन्याने पापच खाल्लं असतं, आणि पुढच्या जन्मी त्याला घाण खावी लागते.

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम् ॥ २९.

पाणी किंवा भाजीपाला जरी दिला, तरी त्याचं पुण्य अतिथीला मिळतं, आणि पाप मात्र गृहस्थाकडेच राहतं.

पूजयेत्तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥ २९.

म्हणून माणसाने आपल्या ऐपतीनुसार अतिथीचं आदराने स्वागत करावं, आणि रोज अन्न व पाण्याने श्राद्ध करावं.

पितॄनुद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ २९.

पितरांच्या निमित्ताने ब्राह्मणांना, किंवा निदान एक ब्राह्मण, त्याला अन्न द्यावं; अन्नाचा उत्तम भाग प्रथम त्याला अर्पण करावा.

भिक्षाञ्च याचतां दद्यात्परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् ॥ २९.

जे भिक्षा मागतात — संन्यासी आणि ब्रह्मचारी — त्यांना भिक्षा द्यावी; भिक्षेचं प्रमाण चार घास असावं, आणि पहिला घास त्यांना द्यावा.

अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा ॥ २९.

द्विजश्रेष्ठ सांगतात की, पहिला घास हा इतरांच्या तुलनेत चारपट पुण्य देणारा असतो; जेवण असो वा भिक्षा, पहिला घासच श्रेष्ठ असतो.

अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीनिष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः ॥ २९.

आपल्या ऐपतीनुसार अतिथी, घरातील देव, नातेवाईक आणि मागणाऱ्यांना सन्मानपूर्वक दिल्याशिवाय स्वतः जेवू नये.

विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्योऽन्नमकिञ्चनः ॥ २९.

अपंग, लहान मुले, वयोवृद्ध, हुशार, तसेच उपाशी आणि काहीच नसलेले असे जे कोणी अन्नाची इच्छा करतात, त्यांनाही जेवू द्यावं.

कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थे विभवे सति । श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ॥ २९.

संपन्न आणि समर्थ गृहस्थाने आपल्या नातेवाईकांना जेवू घालावं; विशेषतः श्रीमंत नातेवाईकाने गरिब झालेल्या नातेवाईकाची काळजी घ्यावी.

सीदता यद्कृतं तेन तत्पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्योढं तत्र चातिथिम् ॥ २९.

गरिब नातेवाईकाने केलेलं पाप श्रीमंत नातेवाईकालाही लागून राहतं; आणि संध्याकाळी, सूर्यास्तानंतर, अतिथीचं नियमाने स्वागत करावं.

पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्दवहतस्तात ! गार्हस्थ्यं भारमाहितम् ॥ २९.

आपल्या ऐपतीनुसार अतिथीचं पलंग, आसन आणि अन्नाने स्वागत करावं; असं केल्याने, प्रिय सखा, गृहस्थाश्रमाचं ओझं योग्य पद्धतीने पेललं जातं.

स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयोऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः ॥ २९.

त्याच्या खांद्यावर विधाता, देव, पितर, महर्षी — हे सर्व कल्याणकारी, तसेच अतिथी आणि नातेवाईक, यांचा भार असतो.

पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग ! स्वयमत्रिरगायत ॥ २९.

जनावरं, पक्षी आणि इतर सूक्ष्म कीटक सुद्धा तृप्त होतात; आणि येथे, महाभागा, अत्री ऋषींनी स्वतः काही गाथा रचल्या.

ता शृणुष्व महाभाग ! गृहस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत्सम्पूज्य बान्धवान् ॥ २९.

त्या गाथा ऐक, महाभागा! गृहस्थाश्रमात असणाऱ्यांनी देव, पितर, अतिथी आणि त्याचप्रमाणे नातेवाईक यांचा सन्मान केला पाहिजे...

जामयश्च गुरुञ्चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ २९.

गृहस्थानेमजवळ पुरेसा पैसा असेल, तर त्याने आपल्या बायका, गुरु, कुत्री, चांडाळ आणि पक्षी यांना जमिनीवर अन्न द्यावे.

वैश्वदेवं हि नामैतत्कुर्यात्सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥ २९.

गृहस्थाने सकाळ-संध्याकाळ वैश्वदेव नावाचा विधी करावा. घरात जे काही मांस, भात, भाजी किंवा इतर पदार्थ शिजवले असतील, ते आधी विधीप्रमाणे अर्पण करावे. अर्पण केल्याशिवाय स्वतः काहीही खाऊ नये.

; क्रौष्टुकिरुवाच अर्वाक्स्त्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन् ! विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा समसृजद्यथा॥४९.

कौष्टुकिने विचारले, "तुम्ही प्रवाहातून जन्मलेली माणसे कशा प्रकारे निर्माण झाली हे सांगितलेत. पण ब्रह्मदेवाने जगातली सृष्टी कशी घडवली, हे विस्ताराने सांगा."

यथा च वर्णानसृजद्यद् गुणाश्च महामते । यच्च येषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां वदस्व तत्॥४९.

त्याने वर्ण कसे निर्माण केले, त्यांचे गुण काय आहेत, आणि ब्राह्मण व इतरांचे कर्तव्य काय आहे, हेही मला सांगा.

; मार्कण्डेय उवाच ब्रह्मणः सृजतः पूर्वं सत्याभिध्यायिनस्तथा । मिथुनानां सहस्रन्तु मुखात् सोऽथासृजन्मुने॥४९.

मार्कंडेय म्हणाला, "सत्यावर मन लावून ब्रह्मदेव सृष्टी करत असताना, त्याने आपल्या तोंडातून हजारो जोड्या निर्माण केल्या."

जातास्ते ह्यु पपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः स्वतेजसः । सहस्रमन्यद्वक्षस्तो मिथुनानां ससर्ज ह॥४९.

त्या सर्वांचा स्वभाव सात्त्विक आणि तेजस्वी होता. मग त्याने आपल्या छातीपासून आणखी हजार जोड्या निर्माण केल्या.

ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः । ससर्जान्यते सहस्रन्तु द्वन्द्वानामूरुतः पुनः॥४९.

ही सर्व माणसे राजसिक, उत्साही आणि अधीर होती. मग ब्रह्मदेवाने आपल्या मांड्यांपासून पुन्हा हजार जोड्या निर्माण केल्या.

रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ता ईहाशीलास्तु ते स्मृताः । पद्भ्यां सहस्रमन्यच्च मिथुनानां ससर्ज ह॥४९.

या सर्वांमध्ये रज आणि तम या दोन्ही गुणांचा प्रभाव होता. त्यांना इच्छाशील म्हटले जाते. मग ब्रह्मदेवाने आपल्या पायांपासून आणखी हजार जोड्या निर्माण केल्या.

उद्रिक्तास्तमसा सर्वे निः श्रीका ह्यल्पचेतसः । ततः संहर्षमाणास्ते द्वन्द्वोत्पन्नास्तु प्राणिनः॥४९.

या सर्वांमध्ये तमोगुण जास्त होता, त्यांच्यात श्रीमंती नव्हती आणि बुद्धीही कमी होती. मग ते आनंदित झाले आणि त्यांच्यातून जोड्यांनी प्राणी जन्माला आले.

अन्योन्यहृर्च्छ्याविष्टा मैथुनायोपचक्रमुः । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः॥४९.

एकमेकांवर प्रेम निर्माण झाले आणि ते मैथुन करू लागले. त्या वेळेपासून या कल्पात प्राणी जोड्यांनी जन्म घेऊ लागले.

मासि मास्यार्तवं यत् तु न तदासीत्तु योषिताम् । तस्मात्तदा न सुषुवुः सेवितैरपि मैथुनैः॥४९.

त्या काळी स्त्रियांना मासिक पाळी नव्हती. त्यामुळे मैथुन केले तरी त्यांना गर्भधारणा होत नव्हती.

आयुषोऽन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ताः सकृत् । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः॥४९.

आयुष्याच्या शेवटी त्या स्त्रिया एकदाच अपत्य जन्माला घालत. त्या वेळेपासून या कल्पात प्राणी जोड्यांनी जन्म घेऊ लागले.

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते सकृत् । शब्दादिर्विषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणः॥४९.

त्या स्त्रियांना ध्यान आणि मनाच्या शक्तीने एकदाच अपत्य प्राप्त होत असे. प्रत्येक अपत्य शुद्ध इंद्रियांनी, म्हणजे पाच गुणांनी युक्त असे.

इत्येषा मानुषी सृष्टिर्या पूर्वं वै प्रजापतेः । तस्यान्ववायसम्भूता यैरिदं पूरितं जगत्॥४९.

हीच ती प्राचीन मानव सृष्टी आहे, जिच्या वंशजांनी हे जग भरले आहे.