मार्कण्डेयपुराणम्

नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः ॥ २९.

रात्री हिंडणाऱ्या भूतांना आणि इतर जीवांना मोकळ्या जागेत नैवेद्य ठेवावा; पितरांसाठी दक्षिणेकडे तोंड करून नैवेद्य द्यावा.

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै ॥ २९.

गृहस्थाने एकाग्र मनाने आणि भक्तीने, नंतर त्यांच्यासाठी पाणी शुद्धतेसाठी घ्यावं.

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे हृहपतिः शुचिः ॥ २९.

ज्ञानी माणसाने त्या त्या देवतेसाठी योग्य जागी नैवेद्य ठेवावा; अशा प्रकारे घरातील नैवेद्य देऊन गृहस्थ शुद्ध राहतो.

आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ २९.

सर्व जीवांची तृप्ती व्हावी म्हणून आदराने नैवेद्य सोडावा; कुत्र्यांना, चांडाळांना आणि पक्ष्यांना जमिनीवर अन्न टाकावं.

वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् ॥ २९.

हेच वैश्वदेव कर्म आहे, जे सकाळी आणि संध्याकाळी करावं; नंतर शुद्ध होऊन ज्ञानी माणसाने दाराकडे पाहावं.

मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्योऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च ॥ २९.

मुहूर्ताचा आठवा भाग लक्षात घ्यावा; त्या वेळी एखादा पाहुणा आला, तर त्याला अन्न आणि पाणी द्यावं.

सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम् ॥ २९.

आपल्या शक्तीनुसार, सुवासिक द्रव्ये, फुले इत्यादींनी पाहुण्याचं स्वागत करावं; मित्र किंवा आपल्या गावातील माणसाला पाहुणा मानू नये.

अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम् ॥ २९.

ज्याचं कुळ किंवा नाव माहीत नाही, जो त्या वेळी उपाशी, दमलेला, काहीच नसलेला, आणि भीक मागायला आलेला असतो —

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः ॥ २९.

अशा माणसाला ब्राह्मण अतिथी म्हणतात; तो ज्या प्रमाणात शक्य असेल तितक्या आदराने विद्वानांनी सन्मान करावा. त्याच्या कुळ, शाखा किंवा वाचनाबद्दल विचारू नये.

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ २९.

त्याचं रूप सुंदर असो वा नसो, त्याच्याकडे प्रजापतीप्रमाणे पाहावं, कारण अतिथीचं वास्तव्य क्षणिक असतं, म्हणून त्याला 'अतिथी' म्हणतात.

तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद्गृहाश्रमी । तस्माददत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः ॥ २९.

तो तृप्त झाला की गृहस्थावर माणसांच्या यज्ञातून आलेली देणी संपतात; पण जो काही दिल्याशिवाय स्वतः खातो, तो स्वतः पाप खातो.

स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ॥ २९.

जो अतिथी आशा धरून उपाशी परत जातो, त्याच्या घरधन्याने पापच खाल्लं असतं, आणि पुढच्या जन्मी त्याला घाण खावी लागते.

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम् ॥ २९.

पाणी किंवा भाजीपाला जरी दिला, तरी त्याचं पुण्य अतिथीला मिळतं, आणि पाप मात्र गृहस्थाकडेच राहतं.

पूजयेत्तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥ २९.

म्हणून माणसाने आपल्या ऐपतीनुसार अतिथीचं आदराने स्वागत करावं, आणि रोज अन्न व पाण्याने श्राद्ध करावं.

पितॄनुद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ २९.

पितरांच्या निमित्ताने ब्राह्मणांना, किंवा निदान एक ब्राह्मण, त्याला अन्न द्यावं; अन्नाचा उत्तम भाग प्रथम त्याला अर्पण करावा.

भिक्षाञ्च याचतां दद्यात्परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् ॥ २९.

जे भिक्षा मागतात — संन्यासी आणि ब्रह्मचारी — त्यांना भिक्षा द्यावी; भिक्षेचं प्रमाण चार घास असावं, आणि पहिला घास त्यांना द्यावा.

अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा ॥ २९.

द्विजश्रेष्ठ सांगतात की, पहिला घास हा इतरांच्या तुलनेत चारपट पुण्य देणारा असतो; जेवण असो वा भिक्षा, पहिला घासच श्रेष्ठ असतो.

अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीनिष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः ॥ २९.

आपल्या ऐपतीनुसार अतिथी, घरातील देव, नातेवाईक आणि मागणाऱ्यांना सन्मानपूर्वक दिल्याशिवाय स्वतः जेवू नये.

विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्योऽन्नमकिञ्चनः ॥ २९.

अपंग, लहान मुले, वयोवृद्ध, हुशार, तसेच उपाशी आणि काहीच नसलेले असे जे कोणी अन्नाची इच्छा करतात, त्यांनाही जेवू द्यावं.

कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थे विभवे सति । श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ॥ २९.

संपन्न आणि समर्थ गृहस्थाने आपल्या नातेवाईकांना जेवू घालावं; विशेषतः श्रीमंत नातेवाईकाने गरिब झालेल्या नातेवाईकाची काळजी घ्यावी.

सीदता यद्कृतं तेन तत्पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्योढं तत्र चातिथिम् ॥ २९.

गरिब नातेवाईकाने केलेलं पाप श्रीमंत नातेवाईकालाही लागून राहतं; आणि संध्याकाळी, सूर्यास्तानंतर, अतिथीचं नियमाने स्वागत करावं.

पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्दवहतस्तात ! गार्हस्थ्यं भारमाहितम् ॥ २९.

आपल्या ऐपतीनुसार अतिथीचं पलंग, आसन आणि अन्नाने स्वागत करावं; असं केल्याने, प्रिय सखा, गृहस्थाश्रमाचं ओझं योग्य पद्धतीने पेललं जातं.

स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयोऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः ॥ २९.

त्याच्या खांद्यावर विधाता, देव, पितर, महर्षी — हे सर्व कल्याणकारी, तसेच अतिथी आणि नातेवाईक, यांचा भार असतो.

पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग ! स्वयमत्रिरगायत ॥ २९.

जनावरं, पक्षी आणि इतर सूक्ष्म कीटक सुद्धा तृप्त होतात; आणि येथे, महाभागा, अत्री ऋषींनी स्वतः काही गाथा रचल्या.

ता शृणुष्व महाभाग ! गृहस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत्सम्पूज्य बान्धवान् ॥ २९.

त्या गाथा ऐक, महाभागा! गृहस्थाश्रमात असणाऱ्यांनी देव, पितर, अतिथी आणि त्याचप्रमाणे नातेवाईक यांचा सन्मान केला पाहिजे...

जामयश्च गुरुञ्चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ २९.

गृहस्थानेमजवळ पुरेसा पैसा असेल, तर त्याने आपल्या बायका, गुरु, कुत्री, चांडाळ आणि पक्षी यांना जमिनीवर अन्न द्यावे.

वैश्वदेवं हि नामैतत्कुर्यात्सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥ २९.

गृहस्थाने सकाळ-संध्याकाळ वैश्वदेव नावाचा विधी करावा. घरात जे काही मांस, भात, भाजी किंवा इतर पदार्थ शिजवले असतील, ते आधी विधीप्रमाणे अर्पण करावे. अर्पण केल्याशिवाय स्वतः काहीही खाऊ नये.

; क्रौष्टुकिरुवाच अर्वाक्स्त्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन् ! विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा समसृजद्यथा॥४९.

कौष्टुकिने विचारले, "तुम्ही प्रवाहातून जन्मलेली माणसे कशा प्रकारे निर्माण झाली हे सांगितलेत. पण ब्रह्मदेवाने जगातली सृष्टी कशी घडवली, हे विस्ताराने सांगा."

यथा च वर्णानसृजद्यद् गुणाश्च महामते । यच्च येषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां वदस्व तत्॥४९.

त्याने वर्ण कसे निर्माण केले, त्यांचे गुण काय आहेत, आणि ब्राह्मण व इतरांचे कर्तव्य काय आहे, हेही मला सांगा.