मार्कण्डेयपुराणम्

स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः ॥ २९.

देवतांना 'स्वाहा' या स्तनाचा, पितरांना 'स्वधा' या स्तनाचा आणि ऋषी, देव, भूत, असुर यांना 'वषट्' या स्तनाचा पान मिळतो.

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी ॥ २९.

माणसं नेहमी 'हन्त' या स्तनाचं दूध पितात. अशा प्रकारे, वत्सा, ही त्रैविद्य गाय सर्वांना पोसते.

तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरोऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति ॥ २९.

जो मनुष्य हे सर्व नष्ट करतो, फार पाप करतो, तो घनदाट अंधारात आणि दुःखात बुडून जातो.

यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते ॥ २९.

पण जो मनुष्य स्वतःचे वासरू, देव व इतरांसह या गायीला योग्य वेळी पाजतो, तो स्वर्गाला पोहोचतो.

तस्मात्पुत्र ! मनुष्येण देवर्षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा ॥ २९.

म्हणून, मुला, माणसाने रोज देव, ऋषी, पितर, माणसं आणि सर्व जीव यांना आपल्या शरीरासारखं पोसावं.

तस्मात्स्त्रातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात्समाहितः ॥ २९.

म्हणून, शुद्ध आणि सुरक्षित राहून, माणसाने योग्य वेळी देव, ऋषी, पितर, प्रजापती आणि इतरांची तृप्ती एकाग्रतेने करावी.

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोऽग्नेस्तर्पणं कुर्याद्देयाश्च बलयस्तथा ॥ २९.

सुगंधी फुलांनी देवांची पूजा करून, नंतर माणसाने अग्नीला नैवेद्य द्यावा आणि इतरही भाग वाटावेत.

ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत् ॥ २९.

घरात ब्रह्मा आणि विश्वदेवांना नैवेद्य द्यावा; धन्वंतरीसाठी नैवेद्य पूर्वोत्तर दिशेला ठेवावा.

प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम् ॥ २९.

पूर्वेला इंद्राला, दक्षिणेला यमाला, पश्चिमेला वरुणाला आणि उत्तरेला सोमाला नैवेद्य द्यावा.

दद्याद्धात्रे विधात्रे बलिं द्वारे गृहस्य तु । अर्यम्णेऽथ बहिर्दद्याद्गृहेभ्यश्च समन्ततः ॥ २९.

घराच्या दाराशी धाता आणि विधात्यांना नैवेद्य द्यावा; बाहेर अर्यमाला आणि घराभोवती सर्व गृहदेवतांना नैवेद्य द्यावा.

नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः ॥ २९.

रात्री हिंडणाऱ्या भूतांना आणि इतर जीवांना मोकळ्या जागेत नैवेद्य ठेवावा; पितरांसाठी दक्षिणेकडे तोंड करून नैवेद्य द्यावा.

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै ॥ २९.

गृहस्थाने एकाग्र मनाने आणि भक्तीने, नंतर त्यांच्यासाठी पाणी शुद्धतेसाठी घ्यावं.

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे हृहपतिः शुचिः ॥ २९.

ज्ञानी माणसाने त्या त्या देवतेसाठी योग्य जागी नैवेद्य ठेवावा; अशा प्रकारे घरातील नैवेद्य देऊन गृहस्थ शुद्ध राहतो.

आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ २९.

सर्व जीवांची तृप्ती व्हावी म्हणून आदराने नैवेद्य सोडावा; कुत्र्यांना, चांडाळांना आणि पक्ष्यांना जमिनीवर अन्न टाकावं.

वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् ॥ २९.

हेच वैश्वदेव कर्म आहे, जे सकाळी आणि संध्याकाळी करावं; नंतर शुद्ध होऊन ज्ञानी माणसाने दाराकडे पाहावं.

मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्योऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च ॥ २९.

मुहूर्ताचा आठवा भाग लक्षात घ्यावा; त्या वेळी एखादा पाहुणा आला, तर त्याला अन्न आणि पाणी द्यावं.

सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम् ॥ २९.

आपल्या शक्तीनुसार, सुवासिक द्रव्ये, फुले इत्यादींनी पाहुण्याचं स्वागत करावं; मित्र किंवा आपल्या गावातील माणसाला पाहुणा मानू नये.

अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम् ॥ २९.

ज्याचं कुळ किंवा नाव माहीत नाही, जो त्या वेळी उपाशी, दमलेला, काहीच नसलेला, आणि भीक मागायला आलेला असतो —

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः ॥ २९.

अशा माणसाला ब्राह्मण अतिथी म्हणतात; तो ज्या प्रमाणात शक्य असेल तितक्या आदराने विद्वानांनी सन्मान करावा. त्याच्या कुळ, शाखा किंवा वाचनाबद्दल विचारू नये.

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ २९.

त्याचं रूप सुंदर असो वा नसो, त्याच्याकडे प्रजापतीप्रमाणे पाहावं, कारण अतिथीचं वास्तव्य क्षणिक असतं, म्हणून त्याला 'अतिथी' म्हणतात.

तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद्गृहाश्रमी । तस्माददत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः ॥ २९.

तो तृप्त झाला की गृहस्थावर माणसांच्या यज्ञातून आलेली देणी संपतात; पण जो काही दिल्याशिवाय स्वतः खातो, तो स्वतः पाप खातो.

स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ॥ २९.

जो अतिथी आशा धरून उपाशी परत जातो, त्याच्या घरधन्याने पापच खाल्लं असतं, आणि पुढच्या जन्मी त्याला घाण खावी लागते.

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम् ॥ २९.

पाणी किंवा भाजीपाला जरी दिला, तरी त्याचं पुण्य अतिथीला मिळतं, आणि पाप मात्र गृहस्थाकडेच राहतं.

पूजयेत्तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥ २९.

म्हणून माणसाने आपल्या ऐपतीनुसार अतिथीचं आदराने स्वागत करावं, आणि रोज अन्न व पाण्याने श्राद्ध करावं.

पितॄनुद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ २९.

पितरांच्या निमित्ताने ब्राह्मणांना, किंवा निदान एक ब्राह्मण, त्याला अन्न द्यावं; अन्नाचा उत्तम भाग प्रथम त्याला अर्पण करावा.

भिक्षाञ्च याचतां दद्यात्परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् ॥ २९.

जे भिक्षा मागतात — संन्यासी आणि ब्रह्मचारी — त्यांना भिक्षा द्यावी; भिक्षेचं प्रमाण चार घास असावं, आणि पहिला घास त्यांना द्यावा.

अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा ॥ २९.

द्विजश्रेष्ठ सांगतात की, पहिला घास हा इतरांच्या तुलनेत चारपट पुण्य देणारा असतो; जेवण असो वा भिक्षा, पहिला घासच श्रेष्ठ असतो.

अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीनिष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः ॥ २९.

आपल्या ऐपतीनुसार अतिथी, घरातील देव, नातेवाईक आणि मागणाऱ्यांना सन्मानपूर्वक दिल्याशिवाय स्वतः जेवू नये.

विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्योऽन्नमकिञ्चनः ॥ २९.

अपंग, लहान मुले, वयोवृद्ध, हुशार, तसेच उपाशी आणि काहीच नसलेले असे जे कोणी अन्नाची इच्छा करतात, त्यांनाही जेवू द्यावं.