मार्कण्डेयपुराणम्

समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर् महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥ २३.

मुलं आणि राजपुत्र यांच्या सोबत एकत्र येऊन, सत्यवचन असलेल्या महोरगांचा राजा आनंदाने आणि संयमाने, योग्य त्या प्रमाणात अन्न व मधाचा आस्वाद घेत राहिला.

अलर्क उवाच यत्कार्यं पुरुषाणाञ्च गार्हस्थ्यमनुवर्तताम् । बन्धश्च स्यादकरणे क्रियाया यस्य चोच्छ्रितिः ॥ २९.

अलर्क म्हणाला: गृहस्थाश्रम पाळणाऱ्यांचं कर्तव्य काय? कर्म न केल्याने कोणता बंधन येतो आणि कर्म केल्याने कोणती उन्नती मिळते?

उपकाराय यन्नृणां यच्च वर्ज्यं गृहे सता । यथा च क्रियते तन्मे यथावत्पृच्छतो वद ॥ २९.

लोकांना काय उपकारक आहे आणि गृहस्थाने काय टाळावं, हे मला नीट सांग. मी विचारतोय, ते सर्व कसं करावं, तेही सांग.

मदालसोवाच वत्स ! गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान् ॥ २९.

मदालसा म्हणाली: बाळा, गृहस्थाश्रम स्वीकारल्याने माणूस हे सगळं जग पोसतो; त्यातून तो सर्व लोकांवर विजय मिळवतो आणि इच्छित फल मिळवतो.

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीटपतङ्गाश्च वयांसि पशवोऽसुराः ॥ २९.

पितर, ऋषी, देव, सर्व जीव, माणसं, तसेच किडे, मुंग्या, पतंग, पक्षी, जनावरे आणि असुर —

गृहस्थमुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै ॥ २९.

— हे सगळे गृहस्थावर अवलंबून असतात आणि त्यामुळे त्यांना समाधान मिळतं. तो काही देईल का नाही, याची ते त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहून वाट बघतात.

सर्वस्याधारभूतेयं वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी । यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता ॥ २९.

बाळा, हीच ती त्रैविद्यरूप गाय आहे, जिला सगळ्याचं आधारस्थान मानलं जातं; तिच्यातच हे विश्व स्थिर आहे आणि तीच सर्व कारण मानली जाते.

ऋक्पृष्ठासौ यजुर्मध्या सामवक्त्रशिरोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा ॥ २९.

तिचा पाठ ऋग्वेद, मध्य यजुर्वेद, तोंड आणि डोकं सामवेद, शिंगे म्हणजे यज्ञ आणि दान, आणि शरीर म्हणजे सत्पुरुषांच्या स्तुती.

शान्तिपुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते ॥ २९.

तिचं शेण आणि मूत्र म्हणजे शांती आणि पोषण, तिचे हातपाय म्हणजे वेगवेगळ्या वर्णांचे आधार; ती टिकून राहिली, तर हे जगही टिकून राहतं, कमी होत नाही.

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक ! । हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्याःस्तनचतुष्टयम् ॥ २९.

मुला, तिच्या चार स्तनांपैकी एकावर 'स्वाहा', दुसऱ्यावर 'स्वधा', तिसऱ्यावर 'वषट्' आणि चौथ्यावर 'हन्त' हे उच्चार आहेत.

स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः ॥ २९.

देवतांना 'स्वाहा' या स्तनाचा, पितरांना 'स्वधा' या स्तनाचा आणि ऋषी, देव, भूत, असुर यांना 'वषट्' या स्तनाचा पान मिळतो.

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी ॥ २९.

माणसं नेहमी 'हन्त' या स्तनाचं दूध पितात. अशा प्रकारे, वत्सा, ही त्रैविद्य गाय सर्वांना पोसते.

तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरोऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति ॥ २९.

जो मनुष्य हे सर्व नष्ट करतो, फार पाप करतो, तो घनदाट अंधारात आणि दुःखात बुडून जातो.

यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते ॥ २९.

पण जो मनुष्य स्वतःचे वासरू, देव व इतरांसह या गायीला योग्य वेळी पाजतो, तो स्वर्गाला पोहोचतो.

तस्मात्पुत्र ! मनुष्येण देवर्षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा ॥ २९.

म्हणून, मुला, माणसाने रोज देव, ऋषी, पितर, माणसं आणि सर्व जीव यांना आपल्या शरीरासारखं पोसावं.

तस्मात्स्त्रातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात्समाहितः ॥ २९.

म्हणून, शुद्ध आणि सुरक्षित राहून, माणसाने योग्य वेळी देव, ऋषी, पितर, प्रजापती आणि इतरांची तृप्ती एकाग्रतेने करावी.

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोऽग्नेस्तर्पणं कुर्याद्देयाश्च बलयस्तथा ॥ २९.

सुगंधी फुलांनी देवांची पूजा करून, नंतर माणसाने अग्नीला नैवेद्य द्यावा आणि इतरही भाग वाटावेत.

ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत् ॥ २९.

घरात ब्रह्मा आणि विश्वदेवांना नैवेद्य द्यावा; धन्वंतरीसाठी नैवेद्य पूर्वोत्तर दिशेला ठेवावा.

प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम् ॥ २९.

पूर्वेला इंद्राला, दक्षिणेला यमाला, पश्चिमेला वरुणाला आणि उत्तरेला सोमाला नैवेद्य द्यावा.

दद्याद्धात्रे विधात्रे बलिं द्वारे गृहस्य तु । अर्यम्णेऽथ बहिर्दद्याद्गृहेभ्यश्च समन्ततः ॥ २९.

घराच्या दाराशी धाता आणि विधात्यांना नैवेद्य द्यावा; बाहेर अर्यमाला आणि घराभोवती सर्व गृहदेवतांना नैवेद्य द्यावा.

नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः ॥ २९.

रात्री हिंडणाऱ्या भूतांना आणि इतर जीवांना मोकळ्या जागेत नैवेद्य ठेवावा; पितरांसाठी दक्षिणेकडे तोंड करून नैवेद्य द्यावा.

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै ॥ २९.

गृहस्थाने एकाग्र मनाने आणि भक्तीने, नंतर त्यांच्यासाठी पाणी शुद्धतेसाठी घ्यावं.

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे हृहपतिः शुचिः ॥ २९.

ज्ञानी माणसाने त्या त्या देवतेसाठी योग्य जागी नैवेद्य ठेवावा; अशा प्रकारे घरातील नैवेद्य देऊन गृहस्थ शुद्ध राहतो.

आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ २९.

सर्व जीवांची तृप्ती व्हावी म्हणून आदराने नैवेद्य सोडावा; कुत्र्यांना, चांडाळांना आणि पक्ष्यांना जमिनीवर अन्न टाकावं.

वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् ॥ २९.

हेच वैश्वदेव कर्म आहे, जे सकाळी आणि संध्याकाळी करावं; नंतर शुद्ध होऊन ज्ञानी माणसाने दाराकडे पाहावं.

मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्योऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च ॥ २९.

मुहूर्ताचा आठवा भाग लक्षात घ्यावा; त्या वेळी एखादा पाहुणा आला, तर त्याला अन्न आणि पाणी द्यावं.

सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम् ॥ २९.

आपल्या शक्तीनुसार, सुवासिक द्रव्ये, फुले इत्यादींनी पाहुण्याचं स्वागत करावं; मित्र किंवा आपल्या गावातील माणसाला पाहुणा मानू नये.

अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम् ॥ २९.

ज्याचं कुळ किंवा नाव माहीत नाही, जो त्या वेळी उपाशी, दमलेला, काहीच नसलेला, आणि भीक मागायला आलेला असतो —

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः ॥ २९.

अशा माणसाला ब्राह्मण अतिथी म्हणतात; तो ज्या प्रमाणात शक्य असेल तितक्या आदराने विद्वानांनी सन्मान करावा. त्याच्या कुळ, शाखा किंवा वाचनाबद्दल विचारू नये.