मार्कण्डेयपुराणम्

तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥ २३.

नागराजाने त्याला उचलून घट्ट मिठी मारली, डोक्यावरून सुगंध घेतला आणि म्हणाला, 'दीर्घायुष्य लाभो.'

निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥ २३.

शत्रूंना हरवल्यावर, आईवडिलांची सेवा कर, बाळा! भाग्यवानांच्या गुणांची कीर्ती त्यांच्या अनुपस्थितीतसुद्धा सर्वत्र पसरते.

भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥ २३.

तुझ्या आणि माझ्या मुलांच्या वागण्यातून असामान्य गुण दिसून आले आहेत; हे गुण तू मन, वाणी आणि कृतीतून अजून वाढवावेस, हीच माझी इच्छा.

जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवन्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान्निर्वृतिं पित्रोः शत्रुणां हृदयज्वरम् ॥ २३.

गुणी माणसाचं जीवन खरंच कौतुकास्पद असतं; ज्याच्यात गुण नाहीत, तो जिवंत असूनही मृतासारखाच असतो. गुणी मुलगा आईवडिलांना आनंद देतो आणि शत्रूंना दुःख.

करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥ २३.

जो स्वतःच्या हिताचं काम करतो आणि लोकांचा विश्वास संपादन करतो, तो देव, पितर, ब्राह्मण, मित्र, मदतीची गरज असलेले आणि दुःखी लोक यांना आनंद देतो.

बान्धवाश्च तथेच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥ २३.

गुणी माणसाचं दीर्घायुष्य त्याच्या नातेवाईकांनाही हवं असतं; जो निंदा टाळतो, दुर्दशेला दया दाखवतो, अशा गुणी माणसाचं जन्म संकटात असणाऱ्यांसाठी खऱ्या अर्थाने फळतं.

जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥ २३.

जड म्हणाला: असं म्हणून त्या शूर मुलाला पुन्हा संबोधून, सर्पाने कुबलयाश्वाची पूजा करण्याची इच्छा व्यक्त केली.

स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥ २३.

स्नान वगैरे सर्व विधी नीट पार पाडून, त्याने मधपान आणि इतर आनंद, तसेच आवडीनुसार भोजनाचा आस्वाद घेतला.

ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥ २३.

मग कुबलयाश्वासोबत आनंददायी संवादात रमून, ते थोडा वेळ हर्षाने तिथे थांबले.

अनुमेन च तन्मौनो वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः ॥ २३.

शत्रुजिताचा मुलगा, वडिलांच्या मौनाने दिलेल्या संमतीने, सर्पराजाने सांगितलेले सर्व कार्य अगदी तसंच पार पाडलं.

समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर् महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥ २३.

मुलं आणि राजपुत्र यांच्या सोबत एकत्र येऊन, सत्यवचन असलेल्या महोरगांचा राजा आनंदाने आणि संयमाने, योग्य त्या प्रमाणात अन्न व मधाचा आस्वाद घेत राहिला.

अलर्क उवाच यत्कार्यं पुरुषाणाञ्च गार्हस्थ्यमनुवर्तताम् । बन्धश्च स्यादकरणे क्रियाया यस्य चोच्छ्रितिः ॥ २९.

अलर्क म्हणाला: गृहस्थाश्रम पाळणाऱ्यांचं कर्तव्य काय? कर्म न केल्याने कोणता बंधन येतो आणि कर्म केल्याने कोणती उन्नती मिळते?

उपकाराय यन्नृणां यच्च वर्ज्यं गृहे सता । यथा च क्रियते तन्मे यथावत्पृच्छतो वद ॥ २९.

लोकांना काय उपकारक आहे आणि गृहस्थाने काय टाळावं, हे मला नीट सांग. मी विचारतोय, ते सर्व कसं करावं, तेही सांग.

मदालसोवाच वत्स ! गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान् ॥ २९.

मदालसा म्हणाली: बाळा, गृहस्थाश्रम स्वीकारल्याने माणूस हे सगळं जग पोसतो; त्यातून तो सर्व लोकांवर विजय मिळवतो आणि इच्छित फल मिळवतो.

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीटपतङ्गाश्च वयांसि पशवोऽसुराः ॥ २९.

पितर, ऋषी, देव, सर्व जीव, माणसं, तसेच किडे, मुंग्या, पतंग, पक्षी, जनावरे आणि असुर —

गृहस्थमुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै ॥ २९.

— हे सगळे गृहस्थावर अवलंबून असतात आणि त्यामुळे त्यांना समाधान मिळतं. तो काही देईल का नाही, याची ते त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहून वाट बघतात.

सर्वस्याधारभूतेयं वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी । यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता ॥ २९.

बाळा, हीच ती त्रैविद्यरूप गाय आहे, जिला सगळ्याचं आधारस्थान मानलं जातं; तिच्यातच हे विश्व स्थिर आहे आणि तीच सर्व कारण मानली जाते.

ऋक्पृष्ठासौ यजुर्मध्या सामवक्त्रशिरोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा ॥ २९.

तिचा पाठ ऋग्वेद, मध्य यजुर्वेद, तोंड आणि डोकं सामवेद, शिंगे म्हणजे यज्ञ आणि दान, आणि शरीर म्हणजे सत्पुरुषांच्या स्तुती.

शान्तिपुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते ॥ २९.

तिचं शेण आणि मूत्र म्हणजे शांती आणि पोषण, तिचे हातपाय म्हणजे वेगवेगळ्या वर्णांचे आधार; ती टिकून राहिली, तर हे जगही टिकून राहतं, कमी होत नाही.

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक ! । हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्याःस्तनचतुष्टयम् ॥ २९.

मुला, तिच्या चार स्तनांपैकी एकावर 'स्वाहा', दुसऱ्यावर 'स्वधा', तिसऱ्यावर 'वषट्' आणि चौथ्यावर 'हन्त' हे उच्चार आहेत.

स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः ॥ २९.

देवतांना 'स्वाहा' या स्तनाचा, पितरांना 'स्वधा' या स्तनाचा आणि ऋषी, देव, भूत, असुर यांना 'वषट्' या स्तनाचा पान मिळतो.

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी ॥ २९.

माणसं नेहमी 'हन्त' या स्तनाचं दूध पितात. अशा प्रकारे, वत्सा, ही त्रैविद्य गाय सर्वांना पोसते.

तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरोऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति ॥ २९.

जो मनुष्य हे सर्व नष्ट करतो, फार पाप करतो, तो घनदाट अंधारात आणि दुःखात बुडून जातो.

यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते ॥ २९.

पण जो मनुष्य स्वतःचे वासरू, देव व इतरांसह या गायीला योग्य वेळी पाजतो, तो स्वर्गाला पोहोचतो.

तस्मात्पुत्र ! मनुष्येण देवर्षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा ॥ २९.

म्हणून, मुला, माणसाने रोज देव, ऋषी, पितर, माणसं आणि सर्व जीव यांना आपल्या शरीरासारखं पोसावं.

तस्मात्स्त्रातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात्समाहितः ॥ २९.

म्हणून, शुद्ध आणि सुरक्षित राहून, माणसाने योग्य वेळी देव, ऋषी, पितर, प्रजापती आणि इतरांची तृप्ती एकाग्रतेने करावी.

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोऽग्नेस्तर्पणं कुर्याद्देयाश्च बलयस्तथा ॥ २९.

सुगंधी फुलांनी देवांची पूजा करून, नंतर माणसाने अग्नीला नैवेद्य द्यावा आणि इतरही भाग वाटावेत.

ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत् ॥ २९.

घरात ब्रह्मा आणि विश्वदेवांना नैवेद्य द्यावा; धन्वंतरीसाठी नैवेद्य पूर्वोत्तर दिशेला ठेवावा.

प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम् ॥ २९.

पूर्वेला इंद्राला, दक्षिणेला यमाला, पश्चिमेला वरुणाला आणि उत्तरेला सोमाला नैवेद्य द्यावा.