मार्कण्डेयपुराणम्

दातव्यं रक्षितव्यं च धर्मज्ञेन महीक्षिता । चापं चोद्यम्य योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः॥७.

'राजाने धर्म जाणून द्यावे, रक्षण करावे आणि धनुष्य उचलून धर्मशास्त्राप्रमाणे युद्ध करावे.'

; विश्वामित्र उवाच दातव्यं कस्य के रक्ष्याः कैर्योद्धव्यं च ते नृप । क्षिप्रमेतत् समाचक्ष्व यद्यधर्मभयं तव॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: दान कुणाला द्यावे? कुणाचे रक्षण करावे? आणि युद्ध कुणाशी करावे, राजन? जर तुला अधर्माची भीती वाटत असेल तर हे सर्व लवकर सांग.

; हरिश्चन्द्र उवाच दातव्यं विप्रमुख्येभ्यो ये चान्ये कृशवृत्तयः । रक्ष्या भीताः सदा युद्धं कर्तव्यं परिपन्थिभिः॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाले: श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आणि जे गरीब आहेत अशा इतरांनाही दान द्यावे. जे घाबरले आहेत त्यांचे नेहमी रक्षण करावे आणि चोरांशी युद्ध करावे.

; विश्वामित्र उवाच यदि राजा भवान् सम्यग्राजधर्ममवेक्षते । निर्वेष्टुकामो विप्रोऽहं दीयतामिष्टदक्षिणा॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: जर तू राजा म्हणून योग्य रितीने राजधर्म पाळतोस आणि मी ब्राह्मण म्हणून यज्ञ करायची इच्छा धरतो, तर मला हवी ती दक्षिणा द्यावी.

; पक्षिण ऊचुः एतद्राजा वचः श्रुत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम्॥७.

पक्षी म्हणाले: राजाचे हे शब्द ऐकून, त्याच्या मनात आनंद भरला आणि तो जणू नव्याने जन्माला आल्यासारखा वाटला. मग त्याने पुन्हा कौशिकाला उत्तर दिले.

उच्यतां भगवन् यत्ते दातव्यमविशङ्कितम् । दत्तमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्॥७.

राजा म्हणाला: भगवंत, तुम्हाला जे हवे आहे ते निर्धास्तपणे सांगा. ते अगदी कठीण असले तरी, ते आधीच दिले आहे असे समजा.

हिरण्यं वा सुवर्णं वा पुत्रः पत्नी कलेवरम् । प्राणा राज्यं पुरं लक्ष्मीर्यदभिप्रेतमात्मनः॥७.

सोने, रत्न, मुलगा, पत्नी, शरीर, प्राण, राज्य, नगर, लक्ष्मी—तुम्हाला जे काही हवे आहे ते सर्व.

; विश्वामित्र उवाच राजन् प्रतिगृहीतोऽयं यस्ते दत्तः प्रतिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं तावद् दक्षिणां राजसूयिकीम्॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: राजन, तू दिलेली दक्षिणा मी स्वीकारली आहे. आता आधी मला राजसूयी दक्षिणा दे.

; राजोवाच ब्रह्मंस्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो ह्यहम् । व्रियतां द्विजशार्दूल यस्तवेष्टः प्रतिग्रहः॥७.

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, मी ती दक्षिणा नक्कीच देईन. द्विजश्रेष्ठा, तुला जे हवे आहे ते निवड.

; विश्वामित्र उवाच ससागरां धरामेतां सभूभृद्ग्रामपत्तनाम् । राज्यं च सकलं वीर रथाश्व-गजसङ्कुलम्॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: समुद्रांसह ही पृथ्वी, तिचे सर्व राजे, गावे, नगर, आणि हे संपूर्ण राज्य, वीर, रथ, घोडे, हत्ती यांनी भरलेले.

कोष्ठागारं च कोषं च यच्चान्यद्विद्यते तव । विना भार्यां च पुत्रं च शरीरं च तवानघ॥७.

कोठार, खजिना आणि तुझ्याकडे जे काही आहे ते सर्व, फक्त तुझी पत्नी, मुलगा आणि शरीर वगळता, हे निष्पापा.

धर्मं च सर्वधर्मज्ञ यो यान्तमनुगच्छति । बहुना वा किमुक्तेन सर्वमेतत् प्रदीयताम्॥७.

आणि धर्म, जो जाणार्‍याच्या मागे जातो, हे सर्वधर्म जाणण्या. यापेक्षा जास्त काय सांगू? हे सर्व दे.

; पक्षिण ऊचुः प्रहृष्टेनैव मनसा सोऽविकारमुखो नृपः । तस्यर्षेर्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह कृताञ्जलिः॥७.

पक्षी म्हणाले: आनंदी मनाने आणि चेहरा शांत ठेवून, राजाने ऋषींचे शब्द ऐकले आणि हात जोडून 'तसेच होवो' असे उत्तर दिले.

; विश्वामित्र उवाच सर्वस्वं यदि मे दत्तं राज्यमुर्वो बलं धनम् । प्रभुत्वं कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: जर तू मला सर्व काही—राज्य, जमीन, बल, संपत्ती—दिले आहेस, तर राजर्षी, जेव्हा तपस्वी राज्यात आहे, तेव्हा अधिकार कुणाचा असतो?

; हरिश्चन्द्र उवाच यस्मिन्नपि मया काले ब्राह्मन् दत्ता वसुन्धरा । तस्मिन्नपि भवान् स्वामी किमुताद्य महीपतिः॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाले: मी जेव्हा केव्हाही ब्राह्मणाला जमीन दिली, तेव्हाही तुम्हीच तिचे स्वामी होता; मग आज तर नक्कीच, राजन.

; विश्वामित्र उवाच यदि राजंस्त्वया दत्ता मम सर्वा वसुन्धरा । यत्र मे विषये स्वाम्यं तस्मान्निष्क्रान्तुमर्हसि॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: राजन, जर तू मला ही सर्व पृथ्वी दिली आहेस, तर जिथे माझे स्वामित्व आहे, तिथून तुला निघून जावे लागेल.

श्रोणीसूत्रादिसकलं मुक्त्वा भूषणसंग्रहम् । तरुवल्कलमाबध्य सह पत्न्या सुतेन च॥७.

कंबरपट्टा, दोरे आणि सर्व दागिने सोडून, त्याने झाडाच्या सालीचे वस्त्र परिधान केले आणि पत्नी व मुलासह निघाला.

; पक्षिण ऊचुः तथेति चोक्त्वा कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे । स्वपत्न्या शैव्यया सार्धं बालकेनात्मजेन च॥७.

पक्षी म्हणाले: 'तसेच होवो' असे म्हणून आणि तसेच करून, राजा आपल्या पत्नी शैव्या आणि लहान मुलासह निघू लागला.

व्रजतः स ततो रुद्ध्वा पन्थानं प्राह तं नृपम् । क्व यास्यसीत्यदत्त्वा मे दक्षिणां राजसूयिकीम्॥७.

तो जात असताना, कुणीतरी त्याचा रस्ता अडवून म्हणाले: 'राजसूयी दक्षिणा न देता कुठे चालला आहेस?'

; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् राज्यमेतत् ते दत्तं निहतकण्टकम् । अवशिष्टमिदं ब्रह्मन्नद्य देहत्रयं मम॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: भगवंत, हे राज्य मी तुला दिलं आहे, आता यात काहीच अडथळा उरलेला नाही. ब्रह्मन्, आता माझ्याकडे फक्त हे तीन देह उरले आहेत.

; विश्वामित्र उवाच तथापि खलु दातव्या त्वया मे यज्ञदक्षिणा । विशेषतो ब्राह्मणानं हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम्॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: तरीही, तुला मला यज्ञाची दक्षिणा द्यायलाच हवी. विशेषतः, ब्राह्मणांना दक्षिणा न दिल्यास त्यांना हानी पोहोचते, असं वचन दिलं आहेस.

यावत् तोषो राजसूये ब्राह्मणानां तभवेन्नृप । तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी॥७.

राजसूय यज्ञात ब्राह्मण समाधानी होईपर्यंत, राजन, तितक्याच काळासाठी राजसूयी दक्षिणा द्यावी लागते.

प्रतिश्रुत्य च दातव्यं योद्धव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्तास्त्वयैव प्राक् प्रतिश्रुतम्॥७.

वचन दिल्यावर दक्षिणा द्यायलाच हवी, अन्याय करणाऱ्यांशी लढायलाच हवं, आणि दुःखी लोकांचं रक्षण करायलाच हवं — हे सर्व तू आधीच कबूल केलं आहेस.

; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् साम्प्रतं नास्ति दास्ये कालक्रमेण ते । प्रसादं कुरु विप्रर्षे सद्भावमनुचिन्त्य च॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: भगवंत, सध्या माझ्याकडे काहीच नाही; योग्य वेळी मी तुला देईन. माझ्या मनातील प्रामाणिकपणा लक्षात घेऊन कृपा कर.

; विश्वामित्र उवाच किम्प्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप । शीघ्रमाचक्ष्व शापाग्निरन्यथा त्वां प्रधक्ष्यति॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: राजाधिराज, मी तुला किती काळ थांबावं? लवकर सांग, नाहीतर माझ्या शापाच्या ज्वाळेत तू भस्म होशील.

; हरिचन्द्र उवाच मासेन तव विप्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाला: विप्रर्षे, एका महिन्यात मी तुला दक्षिणेचे धन देईन. आत्ता माझ्याकडे काहीच नाही; कृपया मला वेळ दे.

; विश्वामित्र उवाच गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय । शिवश्च तेऽध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्थिनः॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: जा, जा, राजश्रेष्ठ, आपला धर्म पाळ. तुझा मार्ग मंगलमय असो, आणि कुठलाही अडथळा येऊ नये.

; पक्षिण ऊचुः अनुज्ञातश्च गच्छेति जगाम वसुधाधिपः । पद्भ्यामनुचिता गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया॥७.

पक्षी म्हणाले: परवानगी मिळाल्यावर भूमीचा राजा निघून गेला; त्याची प्रिय पत्नी पायी चालत त्याच्या मागे गेली, जरी तिला चालायची सवय नव्हती.

तं सभार्यं नृपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात् । दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः पौरा राज्ञश्चैवानुयायिनः॥७.

राजा पत्नी आणि पुत्रासह नगरातून बाहेर पडताना पाहून नगरवासी आणि राजाचे सेवक मोठ्याने रडू लागले.