मार्कण्डेयपुराणम्

मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥ २३.

"माझ्या कृपेने आणि प्रेमाने तुम्ही दोघं माझ्या हृदयाशी बांधलेले आहात;" मग प्रेमाने ओलावलेले, नागराजाचे ते दोन्ही पुत्र—

ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित्प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥ २३.

राजपुत्राला थोड्या आपुलकीनं आणि थोड्या रागानं म्हणाले, "ऋतध्वज, जसं तू म्हणलास, तसंच आहे, यात शंका नाही—"

तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥ २३.

"आमच्या मनातही तसंच आहे; दुसरं काही विचारही नाही; पण हे आमच्या स्वतःच्या वडिलांनी, त्या महात्म्यानं आम्हाला सांगितलं होतं."

द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥ २३.

त्याने पुन्हा पुन्हा, 'मला कुबलयाश्वाला पाहायचं आहे,' असं सांगितलं. मग कुबलयाश्वा आपल्या उत्तम आसनावरून उठला, 'जसं तुम्ही सांगता, बाबा,' असं म्हणत जमिनीवर वाकून नमस्कार केला.

कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमतिपुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥ २३.

कुबलयाश्वा म्हणाला, 'मी खूप भाग्यवान आहे, फार पुण्यवान आहे—माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे, जेव्हा माझ्या वडिलांना मला पाहण्याची एवढी इच्छा आहे?'

तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पद्भ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥ २३.

'चला, आपण उठू आणि जाऊ या; वडिलांची आज्ञा पूर्ण करण्यात मी एक क्षणही उशीर करायचा नाही, असं मी माझ्या पायांची शपथ घेतो.'

जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्बहिः ॥ २३.

जड म्हणाला, 'असं म्हणून तो राजपुत्र त्या दोघांसोबत निघाला आणि नगराबाहेर जाऊन पवित्र गोमती नदीवर पोहोचला.'

तन्मध्येन ययुस्ते वे नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर्गृहम् ॥ २३.

नागराजाच्या त्या दोन मुलांनी नदीच्या मधून प्रवास केला, आणि राजपुत्राला वाटलं की त्यांचं घर त्या नदीच्या पलीकडच्या काठावर आहे.

ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥ २३.

मग त्या दोघांनी त्याला पाताळात ओढून नेलं, आणि तिथे त्याने दोन्ही नागकुमारांना पाहिलं.

फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ २३.

त्यांच्या फण्यांवर सुंदर रत्नमणी चमकत होते, स्पष्ट स्वस्तिकचिन्ह दिसत होते; त्यांची देखणी रूपं पाहून त्याच्या डोळ्यांत आश्चर्याने तेज आलं.

विहस्य चाब्रवीत्प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस्तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥ २३.

हसत आणि प्रेमाने तो म्हणाला, 'वा! तुम्ही दोघं उत्तम ब्राह्मण आहात.' आणि त्या दोघांनी त्याला त्यांच्या वडिलांबद्दल, नागराजाबद्दल सांगायला सुरुवात केली.

शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपस्यत्पातालं स नृपात्मजः ॥ २३.

तिथे त्याने अश्वतार नावाच्या, देवांनी मानलेल्या नागराजाचे दर्शन घेतले; मग त्या राजपुत्राने सुंदर पाताळलोक पाहिला.

कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥ २३.

त्या पाताळात तरुण आणि वृद्ध नागकुमारांनी, तसेच खेळणाऱ्या नागकन्यांनी सर्वत्र शोभा आणली होती.

चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥ २३.

सुंदर कुंडलांनी आणि हारांनी सजलेल्या त्या कन्या आकाशातील तारांसारख्या चमकत होत्या; दुसरीकडे, वीणा आणि बासरीच्या गाण्याच्या सुरांनी वातावरण गूंजत होतं.

मृदङ्गपणवातोद्यं हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥ २३.

नागांच्या घरांमध्ये मृदंग आणि पखवाज यांच्या गजराने गजबजलेलं होतं; शत्रूजिताचा मुलगा तो पाताळ पाहत पुढे गेला.

सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥ २३.

त्या दोन्ही प्रिय नागांसोबत, शत्रूवर विजय मिळवणारा तो राजपुत्र सर्वांनी मिळून नागराजाच्या राजवाड्यात गेला.

ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥ २३.

तिथे त्यांनी महान आत्म्याचा, नागाधिपतीचा, दिव्य हार आणि वस्त्र घातलेला, रत्नमय कुंडलांनी सजलेला राजा पाहिला.

स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥ २३.

त्याच्या गळ्यात शुद्ध मोत्यांच्या माळा होत्या, हातात कंकण होते, तो तेजस्वी आणि सर्व सोनेरी आसनावर बसलेला होता.

मणिविद्रुमवैदूर्यजालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥ २३.

त्याचं रूप रत्न, प्रवाळ आणि वैडूर्य यांच्या जाळ्यांनी सजवलं होतं; त्या दोघांनी त्याला दाखवून सांगितलं, 'हे आमचे वडील आहेत.'

वीरः कुवलयाश्वोऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः ॥ २३.

हा वीर कुबलयाश्वा आहे, आणि त्याला त्यांनी वडिलांना ओळख करून दिलं; मग ऋतध्वजाने नागराजाच्या पायांना वाकून नमस्कार केला.

तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥ २३.

नागराजाने त्याला उचलून घट्ट मिठी मारली, डोक्यावरून सुगंध घेतला आणि म्हणाला, 'दीर्घायुष्य लाभो.'

निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥ २३.

शत्रूंना हरवल्यावर, आईवडिलांची सेवा कर, बाळा! भाग्यवानांच्या गुणांची कीर्ती त्यांच्या अनुपस्थितीतसुद्धा सर्वत्र पसरते.

भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥ २३.

तुझ्या आणि माझ्या मुलांच्या वागण्यातून असामान्य गुण दिसून आले आहेत; हे गुण तू मन, वाणी आणि कृतीतून अजून वाढवावेस, हीच माझी इच्छा.

जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवन्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान्निर्वृतिं पित्रोः शत्रुणां हृदयज्वरम् ॥ २३.

गुणी माणसाचं जीवन खरंच कौतुकास्पद असतं; ज्याच्यात गुण नाहीत, तो जिवंत असूनही मृतासारखाच असतो. गुणी मुलगा आईवडिलांना आनंद देतो आणि शत्रूंना दुःख.

करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥ २३.

जो स्वतःच्या हिताचं काम करतो आणि लोकांचा विश्वास संपादन करतो, तो देव, पितर, ब्राह्मण, मित्र, मदतीची गरज असलेले आणि दुःखी लोक यांना आनंद देतो.

बान्धवाश्च तथेच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥ २३.

गुणी माणसाचं दीर्घायुष्य त्याच्या नातेवाईकांनाही हवं असतं; जो निंदा टाळतो, दुर्दशेला दया दाखवतो, अशा गुणी माणसाचं जन्म संकटात असणाऱ्यांसाठी खऱ्या अर्थाने फळतं.

जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥ २३.

जड म्हणाला: असं म्हणून त्या शूर मुलाला पुन्हा संबोधून, सर्पाने कुबलयाश्वाची पूजा करण्याची इच्छा व्यक्त केली.

स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥ २३.

स्नान वगैरे सर्व विधी नीट पार पाडून, त्याने मधपान आणि इतर आनंद, तसेच आवडीनुसार भोजनाचा आस्वाद घेतला.

ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥ २३.

मग कुबलयाश्वासोबत आनंददायी संवादात रमून, ते थोडा वेळ हर्षाने तिथे थांबले.