मार्कण्डेयपुराणम्

ऋतध्वजेन सहितौ चिक्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजो मुदान्वितः ॥ २३.

ऋतध्वजासोबत ते दोघं अमरांसारखे खेळत असत; एकदा नागराज आनंदानं आपल्या मुलांना म्हणाला.

यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥ २३.

"मी आधी जे सांगितलं, ते का होत नाही? तो राजपुत्र, जो तुमचा उपकारकर्ता आहे, त्याला माझ्याकडे आणा."

कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥ २३.

"माझ्या मुलांनो, तुमच्या भल्यासाठी तो मान देणारा राजपुत्र इथे का आणला जात नाही?" असं प्रेमळ वडिलांनी विचारल्यावर, ते दोघं—

गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥ २३.

त्यांनी त्या राजाच्या नगरात जाऊन, त्या बुद्धिमान राजपुत्रासोबत मित्रत्वानं रमले; आणि मग कुबलयाश्वाशी थोडं गप्पा मारल्या.

अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥ २३.

त्यांनी आपुलकीनं त्याला आपल्या घरी परतण्याबद्दल सांगितलं; पण राजपुत्र म्हणाला, "हेच तर तुमचं घर नाही का?"

धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥ २३.

"माझं धन, वाहने, वस्त्रं आणि इतर सर्व काही तुमचंच आहे; तुम्हाला जे हवं असेल, धन असो वा रत्न, ते मी देईन."

तद्दीयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावताहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥ २३.

"हे द्विजपुत्रांनो, जर माझ्यावर तुमचं प्रेम असेल, तर ते सर्व तुम्हाला मिळावं; कारण या एकाच गोष्टीत मला दैवाने फसवलं आहे, दुर्जना—"

यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥ २३.

"तुम्ही माझ्या घरी आपलेपणा का बाळगत नाही? जर मी तुम्हाला प्रिय असेन, किंवा तुम्ही मला कृपावंत मानत असाल—"

तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोर्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥ २३.

"तर माझं धन आणि घर दोन्ही तुमचंच समजा; जे माझं आहे ते तुमचं, आणि जे तुमचं आहे ते माझं."

एतत्सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥ २३.

"हे खरं समजा, तुम्ही दोघं माझ्या प्राणांइतके प्रिय आहात; पुन्हा असं वेगळेपणाचं बोलू नका, हे श्रेष्ठ द्विजांनो."

मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥ २३.

"माझ्या कृपेने आणि प्रेमाने तुम्ही दोघं माझ्या हृदयाशी बांधलेले आहात;" मग प्रेमाने ओलावलेले, नागराजाचे ते दोन्ही पुत्र—

ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित्प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥ २३.

राजपुत्राला थोड्या आपुलकीनं आणि थोड्या रागानं म्हणाले, "ऋतध्वज, जसं तू म्हणलास, तसंच आहे, यात शंका नाही—"

तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥ २३.

"आमच्या मनातही तसंच आहे; दुसरं काही विचारही नाही; पण हे आमच्या स्वतःच्या वडिलांनी, त्या महात्म्यानं आम्हाला सांगितलं होतं."

द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥ २३.

त्याने पुन्हा पुन्हा, 'मला कुबलयाश्वाला पाहायचं आहे,' असं सांगितलं. मग कुबलयाश्वा आपल्या उत्तम आसनावरून उठला, 'जसं तुम्ही सांगता, बाबा,' असं म्हणत जमिनीवर वाकून नमस्कार केला.

कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमतिपुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥ २३.

कुबलयाश्वा म्हणाला, 'मी खूप भाग्यवान आहे, फार पुण्यवान आहे—माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे, जेव्हा माझ्या वडिलांना मला पाहण्याची एवढी इच्छा आहे?'

तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पद्भ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥ २३.

'चला, आपण उठू आणि जाऊ या; वडिलांची आज्ञा पूर्ण करण्यात मी एक क्षणही उशीर करायचा नाही, असं मी माझ्या पायांची शपथ घेतो.'

जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्बहिः ॥ २३.

जड म्हणाला, 'असं म्हणून तो राजपुत्र त्या दोघांसोबत निघाला आणि नगराबाहेर जाऊन पवित्र गोमती नदीवर पोहोचला.'

तन्मध्येन ययुस्ते वे नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर्गृहम् ॥ २३.

नागराजाच्या त्या दोन मुलांनी नदीच्या मधून प्रवास केला, आणि राजपुत्राला वाटलं की त्यांचं घर त्या नदीच्या पलीकडच्या काठावर आहे.

ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥ २३.

मग त्या दोघांनी त्याला पाताळात ओढून नेलं, आणि तिथे त्याने दोन्ही नागकुमारांना पाहिलं.

फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ २३.

त्यांच्या फण्यांवर सुंदर रत्नमणी चमकत होते, स्पष्ट स्वस्तिकचिन्ह दिसत होते; त्यांची देखणी रूपं पाहून त्याच्या डोळ्यांत आश्चर्याने तेज आलं.

विहस्य चाब्रवीत्प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस्तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥ २३.

हसत आणि प्रेमाने तो म्हणाला, 'वा! तुम्ही दोघं उत्तम ब्राह्मण आहात.' आणि त्या दोघांनी त्याला त्यांच्या वडिलांबद्दल, नागराजाबद्दल सांगायला सुरुवात केली.

शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपस्यत्पातालं स नृपात्मजः ॥ २३.

तिथे त्याने अश्वतार नावाच्या, देवांनी मानलेल्या नागराजाचे दर्शन घेतले; मग त्या राजपुत्राने सुंदर पाताळलोक पाहिला.

कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥ २३.

त्या पाताळात तरुण आणि वृद्ध नागकुमारांनी, तसेच खेळणाऱ्या नागकन्यांनी सर्वत्र शोभा आणली होती.

चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥ २३.

सुंदर कुंडलांनी आणि हारांनी सजलेल्या त्या कन्या आकाशातील तारांसारख्या चमकत होत्या; दुसरीकडे, वीणा आणि बासरीच्या गाण्याच्या सुरांनी वातावरण गूंजत होतं.

मृदङ्गपणवातोद्यं हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥ २३.

नागांच्या घरांमध्ये मृदंग आणि पखवाज यांच्या गजराने गजबजलेलं होतं; शत्रूजिताचा मुलगा तो पाताळ पाहत पुढे गेला.

सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥ २३.

त्या दोन्ही प्रिय नागांसोबत, शत्रूवर विजय मिळवणारा तो राजपुत्र सर्वांनी मिळून नागराजाच्या राजवाड्यात गेला.

ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥ २३.

तिथे त्यांनी महान आत्म्याचा, नागाधिपतीचा, दिव्य हार आणि वस्त्र घातलेला, रत्नमय कुंडलांनी सजलेला राजा पाहिला.

स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥ २३.

त्याच्या गळ्यात शुद्ध मोत्यांच्या माळा होत्या, हातात कंकण होते, तो तेजस्वी आणि सर्व सोनेरी आसनावर बसलेला होता.

मणिविद्रुमवैदूर्यजालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥ २३.

त्याचं रूप रत्न, प्रवाळ आणि वैडूर्य यांच्या जाळ्यांनी सजवलं होतं; त्या दोघांनी त्याला दाखवून सांगितलं, 'हे आमचे वडील आहेत.'