मार्कण्डेयपुराणम्

तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥ २३.

'—माझ्या घरी, पूर्वीच्या वयातच, पूर्वस्मरण असलेली, तशीच सुंदर, योगिनी आणि योगमाता म्हणून माझ्या मुलीच्या रूपात त्वरित जन्म घेऊ दे.'

महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वेमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं श्रुणु चेदं भुजङ्गम ॥ २३.

महादेव म्हणाले: 'हे नागश्रेष्ठ, जसे तू सांगितलेस तसेच सर्व काही माझ्या कृपेने नक्कीच होईल. आता हे ऐक, नागा.'

श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमानसः ॥ २३.

'श्राद्धाचा प्रसंग आला की, नागश्रेष्ठा, तू शुद्ध आणि एकाग्र मनाने स्वतः मधला पिंड खा.'

भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥ २३.

'जेव्हा तू तो पिंड खाशील, तेव्हा तुझ्या फण्याच्या मधून, पूर्वीसारखीच शुभ रूप असलेली ती प्रकट होईल.'

कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥ २३.

'तिचा विचार करत असताना, पितृ तर्पण कर; त्या क्षणीच सुंदर भुवई असलेली ती तुझ्या फण्याच्या मधून श्वास घेत बाहेर येईल.'

समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥ २३.

एक पुण्यवती स्त्री अमृतासारखी सुंदर जन्माला येईल, असं ऐकून त्या दोघांनी महादेवाला वंदन केलं.

रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कम्बलानुजः ॥ २३.

ते दोघं समाधानानं पुन्हा पाताळात परतले; आणि मग कंबळाचा लहान भाऊ नागानं विधीपूर्वक श्राद्ध केलं.

पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमा ॥ २३.

त्याने मधला पिंड योग्य प्रकारे घेतला, आणि तिचा आठव घेत, मनात इच्छा धरून त्या कणखर स्त्रीचा ध्यान केला.

जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात्फणात् । न चापि कथयामास कस्यचित्स भुजङ्गमः ॥ २३.

श्वास सोडताना, मधल्या फणीमधून तशीच सुंदर स्त्री क्षणात प्रकट झाली; आणि त्या नागानं तिच्याबद्दल कुणालाही काही सांगितलं नाही.

अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥ २३.

तो सुंदर दातांची स्त्री, इतर स्त्रियांच्या देखरेखीखाली, आतल्या महालात ठेवली; आणि नागराजाचे दोन पुत्र दररोज आनंदानं येत असत.

ऋतध्वजेन सहितौ चिक्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजो मुदान्वितः ॥ २३.

ऋतध्वजासोबत ते दोघं अमरांसारखे खेळत असत; एकदा नागराज आनंदानं आपल्या मुलांना म्हणाला.

यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥ २३.

"मी आधी जे सांगितलं, ते का होत नाही? तो राजपुत्र, जो तुमचा उपकारकर्ता आहे, त्याला माझ्याकडे आणा."

कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥ २३.

"माझ्या मुलांनो, तुमच्या भल्यासाठी तो मान देणारा राजपुत्र इथे का आणला जात नाही?" असं प्रेमळ वडिलांनी विचारल्यावर, ते दोघं—

गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥ २३.

त्यांनी त्या राजाच्या नगरात जाऊन, त्या बुद्धिमान राजपुत्रासोबत मित्रत्वानं रमले; आणि मग कुबलयाश्वाशी थोडं गप्पा मारल्या.

अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥ २३.

त्यांनी आपुलकीनं त्याला आपल्या घरी परतण्याबद्दल सांगितलं; पण राजपुत्र म्हणाला, "हेच तर तुमचं घर नाही का?"

धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥ २३.

"माझं धन, वाहने, वस्त्रं आणि इतर सर्व काही तुमचंच आहे; तुम्हाला जे हवं असेल, धन असो वा रत्न, ते मी देईन."

तद्दीयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावताहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥ २३.

"हे द्विजपुत्रांनो, जर माझ्यावर तुमचं प्रेम असेल, तर ते सर्व तुम्हाला मिळावं; कारण या एकाच गोष्टीत मला दैवाने फसवलं आहे, दुर्जना—"

यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥ २३.

"तुम्ही माझ्या घरी आपलेपणा का बाळगत नाही? जर मी तुम्हाला प्रिय असेन, किंवा तुम्ही मला कृपावंत मानत असाल—"

तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोर्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥ २३.

"तर माझं धन आणि घर दोन्ही तुमचंच समजा; जे माझं आहे ते तुमचं, आणि जे तुमचं आहे ते माझं."

एतत्सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥ २३.

"हे खरं समजा, तुम्ही दोघं माझ्या प्राणांइतके प्रिय आहात; पुन्हा असं वेगळेपणाचं बोलू नका, हे श्रेष्ठ द्विजांनो."

मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥ २३.

"माझ्या कृपेने आणि प्रेमाने तुम्ही दोघं माझ्या हृदयाशी बांधलेले आहात;" मग प्रेमाने ओलावलेले, नागराजाचे ते दोन्ही पुत्र—

ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित्प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥ २३.

राजपुत्राला थोड्या आपुलकीनं आणि थोड्या रागानं म्हणाले, "ऋतध्वज, जसं तू म्हणलास, तसंच आहे, यात शंका नाही—"

तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥ २३.

"आमच्या मनातही तसंच आहे; दुसरं काही विचारही नाही; पण हे आमच्या स्वतःच्या वडिलांनी, त्या महात्म्यानं आम्हाला सांगितलं होतं."

द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥ २३.

त्याने पुन्हा पुन्हा, 'मला कुबलयाश्वाला पाहायचं आहे,' असं सांगितलं. मग कुबलयाश्वा आपल्या उत्तम आसनावरून उठला, 'जसं तुम्ही सांगता, बाबा,' असं म्हणत जमिनीवर वाकून नमस्कार केला.

कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमतिपुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥ २३.

कुबलयाश्वा म्हणाला, 'मी खूप भाग्यवान आहे, फार पुण्यवान आहे—माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे, जेव्हा माझ्या वडिलांना मला पाहण्याची एवढी इच्छा आहे?'

तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पद्भ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥ २३.

'चला, आपण उठू आणि जाऊ या; वडिलांची आज्ञा पूर्ण करण्यात मी एक क्षणही उशीर करायचा नाही, असं मी माझ्या पायांची शपथ घेतो.'

जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्बहिः ॥ २३.

जड म्हणाला, 'असं म्हणून तो राजपुत्र त्या दोघांसोबत निघाला आणि नगराबाहेर जाऊन पवित्र गोमती नदीवर पोहोचला.'

तन्मध्येन ययुस्ते वे नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर्गृहम् ॥ २३.

नागराजाच्या त्या दोन मुलांनी नदीच्या मधून प्रवास केला, आणि राजपुत्राला वाटलं की त्यांचं घर त्या नदीच्या पलीकडच्या काठावर आहे.

ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥ २३.

मग त्या दोघांनी त्याला पाताळात ओढून नेलं, आणि तिथे त्याने दोन्ही नागकुमारांना पाहिलं.