मार्कण्डेयपुराणम्

अस्यान्तर्गतमायत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कम्बलस्य च ॥ २३.

यात जे काही आहे, त्यावर आधारलेले आणि स्वर, उच्चार यांनी युक्त, ते सर्व मी तुला आणि कंबळाला दिले आहे.

तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥ २३.

पृथ्वीवर किंवा पाताळात, नागा, दुसरे कोणीही नाही; तुम्ही दोघेच या सर्वाचे अधिपती व्हाल, पाताळात, देवांच्या लोकात आणि पृथ्वीवरही, हे नागांनो.

जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥ २३.

जड म्हणाला: असे म्हणून, सर्व वाणीची अधिष्ठात्री देवी सरस्वती, कमळासारख्या डोळ्यांची, त्या नागाच्या नजरेतून क्षणात अदृश्य झाली.

तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोरग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥ २३.

त्या दोन्ही भावांना जे काही घडले ते सर्व समजले; पाऊल, ताल, स्वर आणि इतरांचे श्रेष्ठ ज्ञान दोघांमध्ये प्रकट झाले.

ततः कैलासशैलेन्द्रशिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥ २३.

मग सात प्रकारच्या गाण्यात निपुण आणि तंत्री-लय युक्त असे ते दोन्ही नाग कैलास पर्वताच्या शिखरावर असलेल्या ईश्वराची पूजा करू लागले.

आरिराधयिषू देवमनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥ २३.

कामदेवाचा संहार करणाऱ्या देवाला प्रसन्न करण्यासाठी, दोघांनी एकत्र येऊन आपली वाणी आणि कौशल्य एकत्र करून अत्यंत प्रयत्न केले.

प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥ २३.

प्रभात, रात्र, मध्यान्ह आणि संध्याकाळी, ते दोघेही भक्तीने मग्न राहिले; दीर्घ काळ त्यांनी त्याची स्तुती केली, आणि वृषध्वज देव प्रसन्न झाला.

तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कम्बलेन समं तदा ॥ २३.

त्यांच्या गाण्यांनी प्रसन्न होऊन प्रभु म्हणाला: 'वर मागा.' तेव्हा अश्वतर आणि कंबळा दोघेही नम्रतेने वाकले.

व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान् प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥ २३.

त्यांनी महादेव, शितिकंठ, उमापती यांना विनंती केली: 'जर त्रिनेत्र देवदेवता आमच्यावर प्रसन्न असतील—'

ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥ २३.

'तर आम्हाला आमच्या इच्छेप्रमाणे हा वर द्या: हे देव, मृत कुबलयाश्वाची पत्नी मदालसा—'

तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥ २३.

'—माझ्या घरी, पूर्वीच्या वयातच, पूर्वस्मरण असलेली, तशीच सुंदर, योगिनी आणि योगमाता म्हणून माझ्या मुलीच्या रूपात त्वरित जन्म घेऊ दे.'

महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वेमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं श्रुणु चेदं भुजङ्गम ॥ २३.

महादेव म्हणाले: 'हे नागश्रेष्ठ, जसे तू सांगितलेस तसेच सर्व काही माझ्या कृपेने नक्कीच होईल. आता हे ऐक, नागा.'

श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमानसः ॥ २३.

'श्राद्धाचा प्रसंग आला की, नागश्रेष्ठा, तू शुद्ध आणि एकाग्र मनाने स्वतः मधला पिंड खा.'

भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥ २३.

'जेव्हा तू तो पिंड खाशील, तेव्हा तुझ्या फण्याच्या मधून, पूर्वीसारखीच शुभ रूप असलेली ती प्रकट होईल.'

कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥ २३.

'तिचा विचार करत असताना, पितृ तर्पण कर; त्या क्षणीच सुंदर भुवई असलेली ती तुझ्या फण्याच्या मधून श्वास घेत बाहेर येईल.'

समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥ २३.

एक पुण्यवती स्त्री अमृतासारखी सुंदर जन्माला येईल, असं ऐकून त्या दोघांनी महादेवाला वंदन केलं.

रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कम्बलानुजः ॥ २३.

ते दोघं समाधानानं पुन्हा पाताळात परतले; आणि मग कंबळाचा लहान भाऊ नागानं विधीपूर्वक श्राद्ध केलं.

पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमा ॥ २३.

त्याने मधला पिंड योग्य प्रकारे घेतला, आणि तिचा आठव घेत, मनात इच्छा धरून त्या कणखर स्त्रीचा ध्यान केला.

जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात्फणात् । न चापि कथयामास कस्यचित्स भुजङ्गमः ॥ २३.

श्वास सोडताना, मधल्या फणीमधून तशीच सुंदर स्त्री क्षणात प्रकट झाली; आणि त्या नागानं तिच्याबद्दल कुणालाही काही सांगितलं नाही.

अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥ २३.

तो सुंदर दातांची स्त्री, इतर स्त्रियांच्या देखरेखीखाली, आतल्या महालात ठेवली; आणि नागराजाचे दोन पुत्र दररोज आनंदानं येत असत.

ऋतध्वजेन सहितौ चिक्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजो मुदान्वितः ॥ २३.

ऋतध्वजासोबत ते दोघं अमरांसारखे खेळत असत; एकदा नागराज आनंदानं आपल्या मुलांना म्हणाला.

यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥ २३.

"मी आधी जे सांगितलं, ते का होत नाही? तो राजपुत्र, जो तुमचा उपकारकर्ता आहे, त्याला माझ्याकडे आणा."

कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥ २३.

"माझ्या मुलांनो, तुमच्या भल्यासाठी तो मान देणारा राजपुत्र इथे का आणला जात नाही?" असं प्रेमळ वडिलांनी विचारल्यावर, ते दोघं—

गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥ २३.

त्यांनी त्या राजाच्या नगरात जाऊन, त्या बुद्धिमान राजपुत्रासोबत मित्रत्वानं रमले; आणि मग कुबलयाश्वाशी थोडं गप्पा मारल्या.

अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥ २३.

त्यांनी आपुलकीनं त्याला आपल्या घरी परतण्याबद्दल सांगितलं; पण राजपुत्र म्हणाला, "हेच तर तुमचं घर नाही का?"

धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥ २३.

"माझं धन, वाहने, वस्त्रं आणि इतर सर्व काही तुमचंच आहे; तुम्हाला जे हवं असेल, धन असो वा रत्न, ते मी देईन."

तद्दीयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावताहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥ २३.

"हे द्विजपुत्रांनो, जर माझ्यावर तुमचं प्रेम असेल, तर ते सर्व तुम्हाला मिळावं; कारण या एकाच गोष्टीत मला दैवाने फसवलं आहे, दुर्जना—"

यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥ २३.

"तुम्ही माझ्या घरी आपलेपणा का बाळगत नाही? जर मी तुम्हाला प्रिय असेन, किंवा तुम्ही मला कृपावंत मानत असाल—"

तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोर्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥ २३.

"तर माझं धन आणि घर दोन्ही तुमचंच समजा; जे माझं आहे ते तुमचं, आणि जे तुमचं आहे ते माझं."