मार्कण्डेयपुराणम्

तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥ २३.

देवी, त्या तीन मात्रांमध्ये सर्व काही—जे आहे आणि जे नाही—समाविष्ट आहे. तीन लोक, तीन वेद, त्रैविद्य आणि तीन अग्नी हेही त्यातच आहेत.

त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥ २३.

तीन तेज, तीन रंग, तसेच तीन धर्माचे मार्ग, तीन गुण, तीन ध्वनी, तीन वेद आणि तीन आश्रम हेही त्यातच आहेत.

त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥ २३.

तीन काळ, तीन अवस्था, पितर, रात्र-दिवस वगैरे—हे तीन मात्रांचे रूप, हे सरस्वती, तुझेच स्वरूप आहे.

विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥ २३.

ब्रह्माचे आद्य आणि सनातन रूप वेगवेगळ्या ऋषींना वेगवेगळ्या प्रकारे दिसते—सात सोमयाग, सात हविर्दान आणि सात पक्व अर्पण.

तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥ २३.

हे सर्व, देवी, तुझ्या उच्चाराने ब्रह्मज्ञ लोक करतात. आणि आणखी एक, वर्णन करता न येणारे, अर्धमात्रेने युक्त असे परम रूप आहे.

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैतत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥ २३.

जे बदलत नाही, कधीही नाश पावत नाही, दिव्य आहे, रूपांतररहित आहे—हे तुझेच श्रेष्ठ रूप आहे, जे मी सांगूही शकत नाही.

न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥ २३.

त्याला जीभ नाही, तांबडे ओठ नाहीत, असे काहीही सांगितले जात नाही. इंद्र, वसु, ब्रह्मा, चंद्र, सूर्य आणि तेजससुद्धा—

विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥ २३.

संपूर्ण विश्वाचे निवासस्थान, विश्वरूप, विश्वाचा स्वामी, परमेश्वर—सांख्य आणि वेदांत या मतांत सांगितलेले, अनेक शाखांमध्ये स्थिर झालेले.

अनादिमध्यनिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकन्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रैतम् ॥ २३.

ज्याला आरंभ, मध्य किंवा अंत नाही; जे आहे आणि नाही, पण केवळ आहे; एक असूनही अनेक, एकही नाही, सर्व भेद आपल्यात सामावलेले.

अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥ २३.

नाव नसलेले, सहा गुणांनी ओळखले जाणारे, गटांमध्ये विभागलेले, तीन गुणांवर आधारलेले; अनेक शक्ती असणाऱ्यांमध्ये एक, शक्तीच्या वैभवाने युक्त असे परम.

सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥ २३.

सुख-दुःख आणि परमानंदाचे रूप तुझ्यातच जाणवते. देवी, सर्व सगुण आणि निर्गुण तुझ्याने व्यापले आहे—अद्वैतात स्थिर ब्रह्म आणि द्वैतात असलेलेही.

येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥ २३.

जे वस्तू शाश्वत आहेत, आणि ज्या नष्ट होतात; ज्या स्थूल आहेत, किंवा सूक्ष्म, अगदी अतिसूक्ष्म; पृथ्वीवर, आकाशात किंवा इतरत्र असलेल्या—या सर्व तुझ्यामुळेच ओळखता येतात.

यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥ २३.

जे निराकार आणि जे साकार आहे, सर्व काही; जे एक किंवा अनेक आहे; जे दिव्य आहे, पृथ्वीवर, आकाशात किंवा इतरत्र आहे—हे सर्व तुझ्याशी जोडलेले, तुझे स्वर आणि अक्षरे यांच्याने व्यक्त होते.

जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥ २३.

जड म्हणाला: अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, देवी सरस्वती, विष्णूची जीभ, तिने त्या महात्मा अश्वतर नावाच्या सर्पाला उत्तर दिले.

सरस्वत्युवाच वरं ते कम्बलभ्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप ! । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥ २३.

सरस्वती म्हणाली: कम्बळाचा भाऊ, सर्पराजा, मी तुला वर देते; सांग, तुझ्या मनात जे आहे ते मी देईन.

अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कम्बलमेव मे । समस्तस्वरसम्बन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥ २३.

अश्वतर म्हणाला: देवी, आधी मला सहकारी म्हणून कम्बळ दे, आणि आम्हा दोघांना सर्व स्वरांचा संबंधही दे.

सरस्वत्युवाच सप्त स्वरा ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! । गीतकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥ २३.

सरस्वती म्हणाली: सर्पांमध्ये श्रेष्ठ, सात स्वर, ग्रामराग, सात गीते आणि तितक्याच मुरचाना आहेत.

तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयञ्च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कम्बलश्च तथानघ ! ॥ २३.

एकावन्न ताल आणि तीन ग्राम, हे सर्व ज्ञान, अघरहित, तुला आणि कंबळालाही मिळेल.

ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥ २३.

माझ्या कृपेने तुला भुजगांचा श्रेष्ठ संगीत, चार प्रकारचे पाऊल, ताल, तीन प्रकारचे लय आणि तीन प्रकारचे ताल यांचेही ज्ञान मिळेल.

गतित्रयं तथा तालं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान्मत्प्रसादात्पन्नगेन्द्रापरञ्च यत् ॥ २३.

तीन चाल आणि चार प्रकारचे ताल मी दिले आहेत; हे सर्व, आणि भुजगांचा श्रेष्ठ संगीत, माझ्या कृपेने तुला मिळेल.

अस्यान्तर्गतमायत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कम्बलस्य च ॥ २३.

यात जे काही आहे, त्यावर आधारलेले आणि स्वर, उच्चार यांनी युक्त, ते सर्व मी तुला आणि कंबळाला दिले आहे.

तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥ २३.

पृथ्वीवर किंवा पाताळात, नागा, दुसरे कोणीही नाही; तुम्ही दोघेच या सर्वाचे अधिपती व्हाल, पाताळात, देवांच्या लोकात आणि पृथ्वीवरही, हे नागांनो.

जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥ २३.

जड म्हणाला: असे म्हणून, सर्व वाणीची अधिष्ठात्री देवी सरस्वती, कमळासारख्या डोळ्यांची, त्या नागाच्या नजरेतून क्षणात अदृश्य झाली.

तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोरग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥ २३.

त्या दोन्ही भावांना जे काही घडले ते सर्व समजले; पाऊल, ताल, स्वर आणि इतरांचे श्रेष्ठ ज्ञान दोघांमध्ये प्रकट झाले.

ततः कैलासशैलेन्द्रशिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥ २३.

मग सात प्रकारच्या गाण्यात निपुण आणि तंत्री-लय युक्त असे ते दोन्ही नाग कैलास पर्वताच्या शिखरावर असलेल्या ईश्वराची पूजा करू लागले.

आरिराधयिषू देवमनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥ २३.

कामदेवाचा संहार करणाऱ्या देवाला प्रसन्न करण्यासाठी, दोघांनी एकत्र येऊन आपली वाणी आणि कौशल्य एकत्र करून अत्यंत प्रयत्न केले.

प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥ २३.

प्रभात, रात्र, मध्यान्ह आणि संध्याकाळी, ते दोघेही भक्तीने मग्न राहिले; दीर्घ काळ त्यांनी त्याची स्तुती केली, आणि वृषध्वज देव प्रसन्न झाला.

तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कम्बलेन समं तदा ॥ २३.

त्यांच्या गाण्यांनी प्रसन्न होऊन प्रभु म्हणाला: 'वर मागा.' तेव्हा अश्वतर आणि कंबळा दोघेही नम्रतेने वाकले.

व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान् प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥ २३.

त्यांनी महादेव, शितिकंठ, उमापती यांना विनंती केली: 'जर त्रिनेत्र देवदेवता आमच्यावर प्रसन्न असतील—'