मार्कण्डेयपुराणम्

नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहान्या हानिस्ततः परम् ॥ २३.

नागराज अश्वतर म्हणाला — जर काही अशक्य आहे असं मानून माणसं प्रयत्नच करत नाहीत, तर कर्मातील सगळा उत्साह आणि उद्योग संपतो, आणि तीच खरी हानी आहे.

आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिता ॥ २३.

माणसाने आपली ताकद पणाला लावून कर्म करावं; कर्माचं फळ हे दैवावर आणि स्वतःच्या प्रयत्नावर दोन्हीवर अवलंबून असतं.

तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत्साध्यतेऽचिरात् ॥ २३.

म्हणून मी, मुलांनो, योग्य ते प्रयत्न करीन; तपश्चर्या करून, हे लवकरच साध्य व्हावं म्हणून मी प्रयत्न करीन.

जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥ २३.

जड म्हणाला — असं म्हणून नागांचा स्वामी हिमालयाच्या प्लक्षावतरण या तीर्थस्थळी गेला आणि कठीण तपश्चर्या केली.

तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीं सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥ २३.

तेथे, मन एकाग्र करून, आहार मर्यादित ठेवून, दिवसातून तीन वेळा स्नान करून, त्याने देवी सरस्वतीचे स्तोत्रांनी स्तवन केले.

अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिं सरस्वतीम् ॥ २३.

अश्वतर म्हणाला — मी या जगाची जननी असलेल्या शुभ देवीचं पूजन करणार आहे; ब्रह्माचा उगम असलेल्या सरस्वतीला, डोकं वाकवून, मी स्तुती करीन.

सदसद्देवि ! सत्किञ्चिन्मोक्षवच्चार्थवत्पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि ! संस्थितम् ॥ २३.

हे देवी! जे आहे आणि जे नाही, जे खरं, जे थोडं, जे मुक्त करणारे, जे अर्थपूर्ण — हे सगळं तुझ्याशिवाय काहीच नाही असं योग्याप्रमाणे ठरलं आहे.

त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥ २३.

तूच अक्षय आणि सर्वश्रेष्ठ देवी आहेस, ज्यात सर्व काही स्थिर आहे; अक्षर, परमतत्त्व, अगदी अणुप्रमाणे स्थिर आहे.

अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत्क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥ २३.

अक्षर म्हणजे परब्रह्म, आणि हे सगळं विश्व नश्वर स्वरूपाचं आहे; जसं लाकडात अग्नी असतो, तसंच पृथ्वीमध्ये अणू असतात.

तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥ २३.

देवी, तुझ्यातच ब्रह्म आणि हे अखंड विश्व वास करते. ओंकाराचा जो आकार आहे, स्थिर आणि अस्थिर, तोही तुझ्यातच स्थिर आहे.

तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥ २३.

देवी, त्या तीन मात्रांमध्ये सर्व काही—जे आहे आणि जे नाही—समाविष्ट आहे. तीन लोक, तीन वेद, त्रैविद्य आणि तीन अग्नी हेही त्यातच आहेत.

त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥ २३.

तीन तेज, तीन रंग, तसेच तीन धर्माचे मार्ग, तीन गुण, तीन ध्वनी, तीन वेद आणि तीन आश्रम हेही त्यातच आहेत.

त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥ २३.

तीन काळ, तीन अवस्था, पितर, रात्र-दिवस वगैरे—हे तीन मात्रांचे रूप, हे सरस्वती, तुझेच स्वरूप आहे.

विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥ २३.

ब्रह्माचे आद्य आणि सनातन रूप वेगवेगळ्या ऋषींना वेगवेगळ्या प्रकारे दिसते—सात सोमयाग, सात हविर्दान आणि सात पक्व अर्पण.

तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥ २३.

हे सर्व, देवी, तुझ्या उच्चाराने ब्रह्मज्ञ लोक करतात. आणि आणखी एक, वर्णन करता न येणारे, अर्धमात्रेने युक्त असे परम रूप आहे.

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैतत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥ २३.

जे बदलत नाही, कधीही नाश पावत नाही, दिव्य आहे, रूपांतररहित आहे—हे तुझेच श्रेष्ठ रूप आहे, जे मी सांगूही शकत नाही.

न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥ २३.

त्याला जीभ नाही, तांबडे ओठ नाहीत, असे काहीही सांगितले जात नाही. इंद्र, वसु, ब्रह्मा, चंद्र, सूर्य आणि तेजससुद्धा—

विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥ २३.

संपूर्ण विश्वाचे निवासस्थान, विश्वरूप, विश्वाचा स्वामी, परमेश्वर—सांख्य आणि वेदांत या मतांत सांगितलेले, अनेक शाखांमध्ये स्थिर झालेले.

अनादिमध्यनिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकन्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रैतम् ॥ २३.

ज्याला आरंभ, मध्य किंवा अंत नाही; जे आहे आणि नाही, पण केवळ आहे; एक असूनही अनेक, एकही नाही, सर्व भेद आपल्यात सामावलेले.

अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥ २३.

नाव नसलेले, सहा गुणांनी ओळखले जाणारे, गटांमध्ये विभागलेले, तीन गुणांवर आधारलेले; अनेक शक्ती असणाऱ्यांमध्ये एक, शक्तीच्या वैभवाने युक्त असे परम.

सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥ २३.

सुख-दुःख आणि परमानंदाचे रूप तुझ्यातच जाणवते. देवी, सर्व सगुण आणि निर्गुण तुझ्याने व्यापले आहे—अद्वैतात स्थिर ब्रह्म आणि द्वैतात असलेलेही.

येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥ २३.

जे वस्तू शाश्वत आहेत, आणि ज्या नष्ट होतात; ज्या स्थूल आहेत, किंवा सूक्ष्म, अगदी अतिसूक्ष्म; पृथ्वीवर, आकाशात किंवा इतरत्र असलेल्या—या सर्व तुझ्यामुळेच ओळखता येतात.

यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥ २३.

जे निराकार आणि जे साकार आहे, सर्व काही; जे एक किंवा अनेक आहे; जे दिव्य आहे, पृथ्वीवर, आकाशात किंवा इतरत्र आहे—हे सर्व तुझ्याशी जोडलेले, तुझे स्वर आणि अक्षरे यांच्याने व्यक्त होते.

जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥ २३.

जड म्हणाला: अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, देवी सरस्वती, विष्णूची जीभ, तिने त्या महात्मा अश्वतर नावाच्या सर्पाला उत्तर दिले.

सरस्वत्युवाच वरं ते कम्बलभ्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप ! । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥ २३.

सरस्वती म्हणाली: कम्बळाचा भाऊ, सर्पराजा, मी तुला वर देते; सांग, तुझ्या मनात जे आहे ते मी देईन.

अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कम्बलमेव मे । समस्तस्वरसम्बन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥ २३.

अश्वतर म्हणाला: देवी, आधी मला सहकारी म्हणून कम्बळ दे, आणि आम्हा दोघांना सर्व स्वरांचा संबंधही दे.

सरस्वत्युवाच सप्त स्वरा ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! । गीतकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥ २३.

सरस्वती म्हणाली: सर्पांमध्ये श्रेष्ठ, सात स्वर, ग्रामराग, सात गीते आणि तितक्याच मुरचाना आहेत.

तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयञ्च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कम्बलश्च तथानघ ! ॥ २३.

एकावन्न ताल आणि तीन ग्राम, हे सर्व ज्ञान, अघरहित, तुला आणि कंबळालाही मिळेल.

ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥ २३.

माझ्या कृपेने तुला भुजगांचा श्रेष्ठ संगीत, चार प्रकारचे पाऊल, ताल, तीन प्रकारचे लय आणि तीन प्रकारचे ताल यांचेही ज्ञान मिळेल.