मार्कण्डेयपुराणम्

मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रुषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥ २३.

'माझ्या वडिलांचा राजा म्हणून मी शत्रूंचा नाश केला पाहिजे, त्यांची सेवा केली पाहिजे; त्यांचे जीवन माझ्यावर अवलंबून आहे – मग मी ते कसे सोडू?'

किन्त्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥ २३.

पण मला वाटतं, इथे आपलं कर्तव्य म्हणजे त्या स्त्रीचा भाग सोडून देणं. आणि हेही तिच्या फायद्यासाठी नाही, बारीक बांध्याच्या, तर सर्व प्रकारे तसंच आहे.

मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थेऽत्यजत्प्राणांस्तदर्थेऽल्पमिदं मम ॥ २३.

माझ्याकडून दया दाखवणं योग्य आहे, ना काही उपकारासाठी, ना अपकारासाठी. तिने माझ्यासाठी आपला प्राण सोडला — तिच्यासाठी हे माझं छोटंसं कर्तव्य आहे.

पुत्रावूचतुः इति कृत्वा मतिं सोऽथ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥ २३.

मुलांनी असं सांगितलं. मग त्याने मनाशी ठरवून, पाणी अर्पण केलं; आणि पुढील विधी पूर्ण करून, ऋतध्वज बोलला.

ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥ २३.

ऋतध्वज म्हणाला — जर ती बारीक बांध्याची मदालसा माझी पत्नी नसेल, तर या जन्मात माझी दुसरी कोणीही सोबतीण असणार नाही.

तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥ २३.

त्या मृगशावकसारख्या डोळ्यांच्या, गंधर्वकन्येला सोडून, मी दुसऱ्या कोणत्याही स्त्रीशी संबंध ठेवणार नाही — हे मी सत्य सांगतो.

सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम्,। काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत्सत्यं मयोदितम् ॥ २३.

ती गजगती असलेली, सदाचाराने चालणारी पत्नी सोडून, मी दुसरी कोणतीही स्वीकारणार नाही — हे मी सत्य सांगतो.

पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात ! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥ २३.

मुलांनी सांगितलं — स्त्रियांसोबतचे सर्व सुख त्याने सोडले, बाबा! तिच्याशिवाय तो समवयस्क, सद्गुणी मित्रांसोबत खेळत राहतो.

एतत्तस्य परं कार्यं तात ! तत्केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥ २३.

हेच त्याचं सर्वात मोठं कर्तव्य आहे, बाबा! हे कोण करू शकतं? हे तर देवांनाही फार कठीण आहे, इतरांचं तर सोडाच.

जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट्प्रहसन्निव ॥ २३.

जड म्हणाला — दोघांचं बोलणं ऐकून वडील विचारात पडले; विचार करून, नागराज हसल्यासारखा आपल्या मुलांना म्हणाला.

नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहान्या हानिस्ततः परम् ॥ २३.

नागराज अश्वतर म्हणाला — जर काही अशक्य आहे असं मानून माणसं प्रयत्नच करत नाहीत, तर कर्मातील सगळा उत्साह आणि उद्योग संपतो, आणि तीच खरी हानी आहे.

आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिता ॥ २३.

माणसाने आपली ताकद पणाला लावून कर्म करावं; कर्माचं फळ हे दैवावर आणि स्वतःच्या प्रयत्नावर दोन्हीवर अवलंबून असतं.

तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत्साध्यतेऽचिरात् ॥ २३.

म्हणून मी, मुलांनो, योग्य ते प्रयत्न करीन; तपश्चर्या करून, हे लवकरच साध्य व्हावं म्हणून मी प्रयत्न करीन.

जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥ २३.

जड म्हणाला — असं म्हणून नागांचा स्वामी हिमालयाच्या प्लक्षावतरण या तीर्थस्थळी गेला आणि कठीण तपश्चर्या केली.

तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीं सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥ २३.

तेथे, मन एकाग्र करून, आहार मर्यादित ठेवून, दिवसातून तीन वेळा स्नान करून, त्याने देवी सरस्वतीचे स्तोत्रांनी स्तवन केले.

अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिं सरस्वतीम् ॥ २३.

अश्वतर म्हणाला — मी या जगाची जननी असलेल्या शुभ देवीचं पूजन करणार आहे; ब्रह्माचा उगम असलेल्या सरस्वतीला, डोकं वाकवून, मी स्तुती करीन.

सदसद्देवि ! सत्किञ्चिन्मोक्षवच्चार्थवत्पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि ! संस्थितम् ॥ २३.

हे देवी! जे आहे आणि जे नाही, जे खरं, जे थोडं, जे मुक्त करणारे, जे अर्थपूर्ण — हे सगळं तुझ्याशिवाय काहीच नाही असं योग्याप्रमाणे ठरलं आहे.

त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥ २३.

तूच अक्षय आणि सर्वश्रेष्ठ देवी आहेस, ज्यात सर्व काही स्थिर आहे; अक्षर, परमतत्त्व, अगदी अणुप्रमाणे स्थिर आहे.

अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत्क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥ २३.

अक्षर म्हणजे परब्रह्म, आणि हे सगळं विश्व नश्वर स्वरूपाचं आहे; जसं लाकडात अग्नी असतो, तसंच पृथ्वीमध्ये अणू असतात.

तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥ २३.

देवी, तुझ्यातच ब्रह्म आणि हे अखंड विश्व वास करते. ओंकाराचा जो आकार आहे, स्थिर आणि अस्थिर, तोही तुझ्यातच स्थिर आहे.

तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥ २३.

देवी, त्या तीन मात्रांमध्ये सर्व काही—जे आहे आणि जे नाही—समाविष्ट आहे. तीन लोक, तीन वेद, त्रैविद्य आणि तीन अग्नी हेही त्यातच आहेत.

त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥ २३.

तीन तेज, तीन रंग, तसेच तीन धर्माचे मार्ग, तीन गुण, तीन ध्वनी, तीन वेद आणि तीन आश्रम हेही त्यातच आहेत.

त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥ २३.

तीन काळ, तीन अवस्था, पितर, रात्र-दिवस वगैरे—हे तीन मात्रांचे रूप, हे सरस्वती, तुझेच स्वरूप आहे.

विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥ २३.

ब्रह्माचे आद्य आणि सनातन रूप वेगवेगळ्या ऋषींना वेगवेगळ्या प्रकारे दिसते—सात सोमयाग, सात हविर्दान आणि सात पक्व अर्पण.

तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥ २३.

हे सर्व, देवी, तुझ्या उच्चाराने ब्रह्मज्ञ लोक करतात. आणि आणखी एक, वर्णन करता न येणारे, अर्धमात्रेने युक्त असे परम रूप आहे.

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैतत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥ २३.

जे बदलत नाही, कधीही नाश पावत नाही, दिव्य आहे, रूपांतररहित आहे—हे तुझेच श्रेष्ठ रूप आहे, जे मी सांगूही शकत नाही.

न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥ २३.

त्याला जीभ नाही, तांबडे ओठ नाहीत, असे काहीही सांगितले जात नाही. इंद्र, वसु, ब्रह्मा, चंद्र, सूर्य आणि तेजससुद्धा—

विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥ २३.

संपूर्ण विश्वाचे निवासस्थान, विश्वरूप, विश्वाचा स्वामी, परमेश्वर—सांख्य आणि वेदांत या मतांत सांगितलेले, अनेक शाखांमध्ये स्थिर झालेले.

अनादिमध्यनिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकन्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रैतम् ॥ २३.

ज्याला आरंभ, मध्य किंवा अंत नाही; जे आहे आणि नाही, पण केवळ आहे; एक असूनही अनेक, एकही नाही, सर्व भेद आपल्यात सामावलेले.