मार्कण्डेयपुराणम्

पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम् ॥ २३.

अशा रीतीने पुढे-मागे बोलणाऱ्या नगरवासीयांनी वेढलेला तो राजपुत्र, त्या क्षणी निर्माण झालेल्या आनंदासह वडिलांच्या घरात गेला.

पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेति कल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः ॥ २३.

वडिलांनी त्याला मिठी मारली, आईने आणि इतर नातेवाईकांनीही त्याला आलिंगन दिले, आणि त्याला दीर्घायुष्याच्या शुभेच्छा दिल्या.

प्रणिपत्य ततः सोऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सोऽस्मै सम्यक्तदुक्तवान् ॥ २३.

मग त्याने वडिलांना वंदन करून, आश्चर्याने विचारले, 'हे काय घडले?' तेव्हा वडिलांनी त्याला सर्व काही नीट सांगितले.

स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः ॥ २३.

आपली प्रिय पत्नी मदालसा मरण पावली हे ऐकून, आणि समोर आई-वडिलांना पाहून, तो लाज आणि दुःखाच्या समुद्रात बुडाला.

चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम् ॥ २३.

तो मनात म्हणाला – 'ती तरुणी, माझ्या मृत्यूची बातमी ऐकून, त्या सतीने आपले प्राण सोडले. माझ्या कठोर मनाला धिक्कार असो.'

नृशंसोऽहमनार्योऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः ॥ २३.

'मी निर्दयी आहे, मी नीच आहे, तिच्याशिवाय, त्या हरिणनयनीशिवाय जगतोय, जिला माझ्यामुळे मृत्यू आला – मी किती निष्ठूर आहे!'

पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निः श्वस्योच्छवस्य चातरः ॥ २३.

पुन्हा त्याने मन स्थिर करून विचार केला, मोह दूर सारला, आणि दुःखाने खोल श्वास घेत राहिला.

मृतेति सा मन्निमित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम् ॥ २३.

'माझ्यामुळे ती मरण पावली, तिने आपले प्राण सोडले, पण मी तिच्यासाठी काय केले? हेच स्त्रियांसाठी खरोखर गौरवास्पद आहे.'

यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल ॥ २३.

'मी जर पुन्हा पुन्हा दुःखी होऊन, 'हाय माझी प्रिया!' असे रडत राहिलो, तरीही हे काही गौरवास्पद नाही, कारण आपण पुरुष आहोत.'

अथ शोकजडो दीनोऽसृजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम् ॥ २३.

'किंवा, मी जर शोकाने गोंधळलो, दुःखी, मलिन आणि दुर्दैवी झालो, तर शत्रू मला हसतील आणि मी त्यांच्या उपहासाचा विषय बनेन.'

मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रुषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥ २३.

'माझ्या वडिलांचा राजा म्हणून मी शत्रूंचा नाश केला पाहिजे, त्यांची सेवा केली पाहिजे; त्यांचे जीवन माझ्यावर अवलंबून आहे – मग मी ते कसे सोडू?'

किन्त्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥ २३.

पण मला वाटतं, इथे आपलं कर्तव्य म्हणजे त्या स्त्रीचा भाग सोडून देणं. आणि हेही तिच्या फायद्यासाठी नाही, बारीक बांध्याच्या, तर सर्व प्रकारे तसंच आहे.

मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थेऽत्यजत्प्राणांस्तदर्थेऽल्पमिदं मम ॥ २३.

माझ्याकडून दया दाखवणं योग्य आहे, ना काही उपकारासाठी, ना अपकारासाठी. तिने माझ्यासाठी आपला प्राण सोडला — तिच्यासाठी हे माझं छोटंसं कर्तव्य आहे.

पुत्रावूचतुः इति कृत्वा मतिं सोऽथ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥ २३.

मुलांनी असं सांगितलं. मग त्याने मनाशी ठरवून, पाणी अर्पण केलं; आणि पुढील विधी पूर्ण करून, ऋतध्वज बोलला.

ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥ २३.

ऋतध्वज म्हणाला — जर ती बारीक बांध्याची मदालसा माझी पत्नी नसेल, तर या जन्मात माझी दुसरी कोणीही सोबतीण असणार नाही.

तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥ २३.

त्या मृगशावकसारख्या डोळ्यांच्या, गंधर्वकन्येला सोडून, मी दुसऱ्या कोणत्याही स्त्रीशी संबंध ठेवणार नाही — हे मी सत्य सांगतो.

सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम्,। काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत्सत्यं मयोदितम् ॥ २३.

ती गजगती असलेली, सदाचाराने चालणारी पत्नी सोडून, मी दुसरी कोणतीही स्वीकारणार नाही — हे मी सत्य सांगतो.

पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात ! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥ २३.

मुलांनी सांगितलं — स्त्रियांसोबतचे सर्व सुख त्याने सोडले, बाबा! तिच्याशिवाय तो समवयस्क, सद्गुणी मित्रांसोबत खेळत राहतो.

एतत्तस्य परं कार्यं तात ! तत्केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥ २३.

हेच त्याचं सर्वात मोठं कर्तव्य आहे, बाबा! हे कोण करू शकतं? हे तर देवांनाही फार कठीण आहे, इतरांचं तर सोडाच.

जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट्प्रहसन्निव ॥ २३.

जड म्हणाला — दोघांचं बोलणं ऐकून वडील विचारात पडले; विचार करून, नागराज हसल्यासारखा आपल्या मुलांना म्हणाला.

नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहान्या हानिस्ततः परम् ॥ २३.

नागराज अश्वतर म्हणाला — जर काही अशक्य आहे असं मानून माणसं प्रयत्नच करत नाहीत, तर कर्मातील सगळा उत्साह आणि उद्योग संपतो, आणि तीच खरी हानी आहे.

आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिता ॥ २३.

माणसाने आपली ताकद पणाला लावून कर्म करावं; कर्माचं फळ हे दैवावर आणि स्वतःच्या प्रयत्नावर दोन्हीवर अवलंबून असतं.

तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत्साध्यतेऽचिरात् ॥ २३.

म्हणून मी, मुलांनो, योग्य ते प्रयत्न करीन; तपश्चर्या करून, हे लवकरच साध्य व्हावं म्हणून मी प्रयत्न करीन.

जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥ २३.

जड म्हणाला — असं म्हणून नागांचा स्वामी हिमालयाच्या प्लक्षावतरण या तीर्थस्थळी गेला आणि कठीण तपश्चर्या केली.

तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीं सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥ २३.

तेथे, मन एकाग्र करून, आहार मर्यादित ठेवून, दिवसातून तीन वेळा स्नान करून, त्याने देवी सरस्वतीचे स्तोत्रांनी स्तवन केले.

अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिं सरस्वतीम् ॥ २३.

अश्वतर म्हणाला — मी या जगाची जननी असलेल्या शुभ देवीचं पूजन करणार आहे; ब्रह्माचा उगम असलेल्या सरस्वतीला, डोकं वाकवून, मी स्तुती करीन.

सदसद्देवि ! सत्किञ्चिन्मोक्षवच्चार्थवत्पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि ! संस्थितम् ॥ २३.

हे देवी! जे आहे आणि जे नाही, जे खरं, जे थोडं, जे मुक्त करणारे, जे अर्थपूर्ण — हे सगळं तुझ्याशिवाय काहीच नाही असं योग्याप्रमाणे ठरलं आहे.

त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥ २३.

तूच अक्षय आणि सर्वश्रेष्ठ देवी आहेस, ज्यात सर्व काही स्थिर आहे; अक्षर, परमतत्त्व, अगदी अणुप्रमाणे स्थिर आहे.

अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत्क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥ २३.

अक्षर म्हणजे परब्रह्म, आणि हे सगळं विश्व नश्वर स्वरूपाचं आहे; जसं लाकडात अग्नी असतो, तसंच पृथ्वीमध्ये अणू असतात.