मार्कण्डेयपुराणम्

धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि देवैश्चाप्यवलोकिता । यन्मे प्रकृतिकल्याणि ! श्रद्धां वर्धयसे पुनः॥१६.

मी धन्य आहे, कृपाप्राप्त आहे आणि देवांनीही माझ्याकडे पाहिलं, कारण तू, स्वभावतः शुभ असणारी, पुन्हा माझी श्रद्धा वाढवलीस.

जानाम्येतन्न नारीणां काचित् पतिसमा गतिः । तत्प्रीतिश्चोपकाराय इह लोके परत्र च॥१६.

मला हे माहीत आहे: स्त्रियांसाठी पतीसमान दुसरं काहीच नाही; त्याचं प्रेम या जगात आणि पुढच्या जन्मातही उपकारक ठरतं.

पतिप्रसादादिह च प्रेत्य चैव यशस्विनि । नारी सुखमवाप्नोति नार्या भर्ता हि देवता॥१६.

पतीच्या कृपेने स्त्रीला या जगात आणि मृत्यूनंतरही सुख मिळतं; कारण पतीच स्त्रीसाठी देवता आहे.

सा त्वं ब्रूहि महाभागे ! प्राप्ताया मम मन्दिरम् । आर्याया यन्मया कार्यं तथार्येणापि वा शुभे॥१६.

म्हणून, भाग्यवती, तू माझ्या घरी आली आहेस, आता सांग, आर्ये, मी तुझ्यासाठी किंवा तू सांगशील ते काय करावं?

अनसूयोवाच एते देवाः सहेन्द्रेण मामुपागम्य दुः खिताः । त्वद्वाख्यापास्तसत्कर्मदिननक्तनिरूपणाः॥१६.

अनसूया म्हणाली: हे सर्व देव आणि इंद्र माझ्याकडे आले, कारण तुझ्या बोलण्यामुळे त्यांची पुण्यकर्मे दिवस-रात्र कमी झाली.

याचन्तेऽहर्निशासंस्थां यथावदविखण्डिताम् । अहं तदर्थमायाता शृणु चैतद्वचो मम॥१६.

ते रात्रंदिवस अखंडपणे चालू राहावेत म्हणून नेहमीच विनवतात. मी ह्याच कारणासाठी आले आहे, आता माझं बोलणं ऐक.

दिनाभावात् समस्तानामभावो यागकर्मणाम् । तदभावात् सुराः पुष्टिं नोपयान्ति तपस्विनि॥१६.

दिवस नसल्यामुळे सगळ्या यज्ञकर्मांना थांबा लागला आहे. त्याशिवाय, हे तपस्विनी, देवांना पोषण मिळत नाही.

अह्नश्चैव समुच्छेदादुच्छेदः सर्वकर्मणाम् । तदुच्छेदादनावृष्ट्या जगदुच्छेदमेष्यति॥१६.

दिवस संपल्यावर सर्व कामे थांबतात. त्यातून पाऊस पडत नाही, आणि त्यामुळे जगाचा नाश होईल.

तत् त्वमिच्छसि चेदेतत् जगदुद्धर्तुमापदः । प्रसीद साध्वि ! लोकानां पूर्ववद्धर्ततां रविः॥१६.

म्हणून, जर तुला हे जग संकटातून वाचवायचं असेल, तर कृपा कर, सती! सूर्याने पुन्हा पूर्वीसारखं लोकांचं पालन करावं.

ब्राह्मण्युवाच माण्डव्येन महाभागे ! शप्तो भर्ता ममेश्वरः । सूर्योदये विनाशं त्वं प्राप्स्यसीत्यतिमन्युना॥१६.

ब्राह्मणी म्हणाली: मंदव्याच्या शापामुळे, हे महाभागे, माझ्या पतीला, प्रभूला, रागाने असं शाप मिळालं—'सूर्योदय न झाल्यास, तुझा नाश होईल.'

अनसूयोवाच यदि वा रोचते भद्रे ! ततस्त्वद्वचनादहम् । करोमि पूर्ववद्देहं भर्तारञ्च नवं तव॥१६.

अनसूया म्हणाली: जर तुला हे आवडत असेल, सुभगे, तर तुझ्या म्हणण्यावरून मी सगळं पूर्वीसारखं करीन आणि तुला नवा पतीही देईन.

मया हि सर्वथा स्त्रीणां माहात्म्यं वरवर्णिनि । पतिव्रतानामाराध्यमिति संमानयामि ते॥१६.

कारण, सुंदर स्त्री, मी नेहमीच स्त्रियांचं, विशेषतः पतीव्रतांचं मोठेपण मानते.

पुत्र उवाच तथेत्युक्ते तया सूर्यमाजुहाव तपस्विनी । अनसूयार्घ्यमुद्यम्य दशरात्रे तदा निशि॥१६.

पुत्र म्हणाला: तिने 'ठीक आहे' म्हटल्यावर, तपस्विनी अनसूयाने दहाव्या रात्री सूर्याला आह्वान करून अर्घ्य अर्पण केले.

ततो विवस्वान् भगवान् फुल्लपद्मारुणाकृतिः । शैलराजानमुदयमारुरोहोरुमण्डलः॥१६.

मग भगवंत विवस्वान, फुललेल्या कमळासारखा लाल तेजस्वी, मोठ्या मंडळासह पर्वतराजावर उगवला.

समनन्तरमेवास्या भर्ता प्राणैर्व्ययुज्यत । पपात च महीपृष्ठे पतन्तं जगृहे च सा॥१६.

त्याच वेळी तिच्या पतीचा प्राण निघून गेला; तो जमिनीवर पडला, आणि ती त्याला पडताना धरते.

अनसूयोवाच न विषादस्त्वया भद्रे ! कर्तव्यः पश्य मे बलम् । पतिशुश्रूषयावाप्तं तपसः किं चिरेण ते॥१६.

अनसूया म्हणाली: सुभगे, तू दुःखी होऊ नकोस! माझं सामर्थ्य पाहा—पतीची सेवा करून, तुझ्या तपश्चर्येचं फळ तुला काय मिळालं नाही?

यथा भर्तृसमं नान्यमपश्यं पुरुषं क्वचित् । रूपतः शीलतो बुद्ध्या वाङ्माधुर्ंय्यादिभूषणैः॥१६.

माझ्या पतीसारखा दुसरा पुरुष मी कधीच पाहिला नाही—रूप, स्वभाव, बुध्दी किंवा बोलण्यातील गोडवा यांमध्ये.

तेन सत्येन विप्रोऽयं व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । प्राप्नोतु जीवितं भार्यासहायः शरदां शतम्॥१६.

त्या सत्याच्या जोरावर, हा ब्राह्मण रोगमुक्त होवो, पुन्हा तरुण होवो, आणि पत्नीसमवेत शंभर वर्षे जगो.

यथा भर्तृसमं नान्यमहं पश्यामि दैवतम् । तेन सत्येन विप्रोऽयं पुनर्जोवत्वनामयः॥१६.

माझ्या पतीसारखं दुसरं दैवत मला दिसत नाही, या सत्यावर हा ब्राह्मण पुन्हा तरुण आणि निरोगी होवो.

कर्मणा मनसा वाचा भर्तुराराधनं प्रति । यथा ममोद्यमो नित्यं तथायं जीवतां द्विजः॥१६.

कर्म, मन आणि वाणी यांनी मी नेहमीच पतीची सेवा केली, त्याचप्रमाणे हा ब्राह्मणही जिवंत राहो.

पुत्र उवाच ततो विप्रः समुत्तस्थौ व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । स्वभाभिर्भासयन् वेश्म वृन्दारक इवाजरः॥१६.

पुत्र म्हणाला: मग तो ब्राह्मण उठला, रोगमुक्त झाला, पुन्हा तरुण झाला, आणि आपल्या तेजाने घर उजळून टाकलं, जणू देवांमध्ये अमर बालकच.

ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिर्देववाद्यादिनिस्वनः । लेभिरे च मुदं देवा अनसूयामथाब्रुवन्॥१६.

मग फुलांचा वर्षाव झाला, देवांची वाद्ये वाजू लागली, देवांना आनंद झाला आणि त्यांनी अनसूयेला म्हटलं.

देवा ऊचुः वरं वृणीष्व कल्याणि देवकार्यं महत् कृतम् । त्वया यस्मात् ततो देवा वरदास्ते तपस्विनि॥१६.

देव म्हणाले: कल्याणी, वर माग! तू देवांचं मोठं कार्य केलं आहेस, म्हणून तपस्विनी, देव तुला वर देतात.

अनसूयोवाच यदि देवाः प्रसन्ना मे पितामहपुरोगमाः । वरदा वरयोग्या च यद्यहं भवतां मता॥१६.

अनसूया म्हणाली – जर माझ्यावर ब्रह्मदेव, विष्णू, महेश आणि इतर देवता प्रसन्न असतील, आणि जर मी वर मागण्यास योग्य असेन, तसेच तुम्हा सर्वांना मी आवडत असेन—

तद्यान्तु मम पुत्रत्वं ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराः । योगञ्च प्राप्नुयां भर्तृसहिता क्लेशमुक्तये॥१६.

तर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर माझे पुत्र व्हावेत, आणि माझ्या पतीसह मला योग मिळावा, जेणेकरून आम्हाला दुःखातून मुक्ती मिळो.

एवमस्त्विति तां देवा ब्रह्म-विष्णु-शिवादयः । प्रोक्त्वा जग्मुर्यथान्यायमनुमान्य तपस्विनीम्॥१६.

तेव्हा ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतर देवांनी 'तसेच होवो' असे सांगितले आणि त्या तपस्विनीचे मान ठेवून, योग्य रीतीने ते निघून गेले.

त्रयोविंशोऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोर्ववन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम् ॥ २३.

ते दोन पुत्र म्हणाले – तो राजपुत्र वेगाने आपल्या नगरात पोहोचला, आणि आई-वडिलांच्या पायांना वंदन करून मदालसेला पाहण्याची इच्छा धरली.

ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः ॥ २३.

त्याने पाहिले की लोक चिंतेत आहेत, त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद नाही; आणि पुन्हा काहींच्या चेहऱ्यावर आश्चर्याचे भाव होते, तर काहींच्या चेहऱ्यावर आनंद उमटला.

अन्यमुत्फुल्लनयनं दिष्ट्या दिष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥ २३.

काही जण मोठ्या आनंदाने डोळे उघडे करून 'भाग्याने! भाग्याने!' असे म्हणत होते, आणि एकमेकांना उत्कटतेने मिठी मारत होते.