मार्कण्डेयपुराणम्

तन्नास्ति सर्वमेवैतद्विनैषां व्युष्टिसंस्थैतम् । कथं नु दिनसर्गः स्यादन्योऽन्यमवदन् सुराः॥१६.

दिवसाची स्थापना नसेल तर हे सर्व काहीच अस्तित्वात येत नाही; मग दिवसाची निर्मिती कशी होईल? असे देवता एकमेकांशी बोलले.

तेषामेव समेतानां यज्ञव्युच्छित्तिशङ्किनाम् । देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः॥१६.

यज्ञ थांबेल या भीतीने एकत्र जमलेल्या देवांनी हे शब्द ऐकले, तेव्हा प्रजापती देवांनी त्यांना उत्तर दिले.

तेजः परं तेजसैव तपसा च तपस्तथा । प्रशाम्यतेऽमरास्तस्माच्छृणुध्वं वचनं मम॥१६.

तेज फक्त अधिक तेजाने, आणि तप फक्त अधिक तपानेच जिंकता येते; म्हणून अमरांनो, माझे बोल ऐका.

पतिव्रताया माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा॥१६.

पतिव्रतेच्या मोठेपणामुळे सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्य न उगवल्याने मृत्यू लोकांना आणि तुम्हालाही भूक लागते.

तस्मात् पतिव्रतामत्रेरनुभूयां तपस्विनीम् । प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया॥१६.

म्हणून त्या पतिव्रता आणि तपस्विनी स्त्रीकडे जा आणि भानूच्या पत्नीला प्रसन्न करा, म्हणजे सूर्य पुन्हा उगवेल.

पुत्र उवाच तैः सा प्रसादिता गत्वा प्रोहेष्टं व्रियतामिति । अयाचन्त दिनं देवा भवत्विति यथा पुरा॥१६.

पुत्र म्हणाला: देवांनी तिच्याकडे जाऊन तिला प्रसन्न केले आणि म्हटले, 'दिवस पुन्हा पूर्वीसारखा होऊ दे, सूर्य पुन्हा उगवू दे.'

अनसूयोवाच पतिव्रताया माहात्म्यं न हीयेत कथन्त्विति । संमान्य तस्मात् तां साध्वीमहः स्त्रक्ष्याम्यहं सुराः॥१६.

अनसूया म्हणाली: 'पतिव्रतेचे मोठेपण कधीच कमी होत नाही; म्हणून त्या सतीचे मान राखून, मी दिवस निर्माण करीन, हे देवांनो.'

यथा पुनरहोरात्र-संस्थानमुपजायते । यथा च तस्याः स्वपतिर्न साध्व्या नाशमेष्यति॥१६.

जसा दिवस-रात्रिचा फेर पुन्हा पुन्हा येतो, तसाच सती स्त्रीच्या पतीला कधीही नाश येत नाही.

पुत्र उवाच एवमुक्त्वा सुरांस्तस्या गत्वा सा मन्दिरं शुभा । उवाच कुशलं पृष्टा धर्मं भर्तुस्तथात्मनः॥१६.

पुत्र म्हणाला: असं म्हणून ती शुभ स्त्री आपल्या घरात गेली आणि तिच्या कुशलाची विचारपूस झाल्यावर, तिने पतीच्या आणि आपल्या धर्माची चौकशी केली.

अनसूयोवाच कच्चिन्नन्दसि कल्याणि स्वभर्तुर्मुखदर्शनात् । कच्चिच्चाखिलदेवेभ्यो मन्यसेऽभ्यधिकं पतिम्॥१६.

अनसूया म्हणाली: सौभाग्यवती, तुला पतीचं मुख पाहून आनंद मिळतो का? आणि तुला तुझा पती सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ वाटतो का?

भर्तृशुश्रूषणादेव मया प्राप्तं महत् फलम् । सर्वकामफलावाप्त्या प्रत्यूहाः परिवर्तिताः॥१६.

फक्त पतीची सेवा केल्यामुळे मला मोठं फळ मिळालं; सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे सगळे अडथळे दूर झाले.

पञ्चर्णानि मनुष्येण साध्वि ! देयानि सर्वदा । तथात्मवर्णधर्मेण कर्तव्यो धनसंचयः॥१६.

सती! माणसाने नेहमी पाच प्रकारच्या दान द्यावीत आणि आपल्या जातीच्या धर्मानुसार धन साठवावं.

प्राप्तश्चार्थस्ततः पात्रे विनियोज्यो विधानतः । सत्यार्जव-तपो-दानैर्दयायुक्तो भवेत् सदा॥१६.

मिळालेलं धन योग्य पात्राला नीट वाटावं; नेहमी सत्य, प्रामाणिकपणा, तप, दान आणि दया अंगी बाळगावी.

क्रियाश्च शास्त्रनिर्दिष्टा रागद्वेषविवर्जिताः । कर्तव्या अन्वहं श्रद्धा-पुरस्कारेण शक्तितः॥१६.

शास्त्रात सांगितलेल्या कृती, ज्यात आसक्ती किंवा द्वेष नाही, त्या रोज श्रद्धेने आणि आपल्या शक्तीनुसार कराव्यात.

स्वजातिविहितानेव लोकानाप्नोति मानवः । क्लेशेन महता साध्वि ! प्राजापत्यादिकान् क्रमात्॥१६.

माणूस आपल्या जातीला योग्य अशा लोकांना मिळवतो, सती! आणि मोठ्या प्रयत्नाने प्रजापतीपासून सुरू होणारे लोकही क्रमाने मिळवतो.

स्त्रियस्त्वेवं समस्तस्य नरैर्दुः खार्जितस्य वै । पुण्यस्यार्धापहारिण्यः पतिशुश्रूषयैव हि॥१६.

पण स्त्रिया, पतीची सेवा करून, पुरुषांनी कष्टाने मिळवलेल्या पुण्याचं अर्धं भाग स्वतः घेऊन जातात.

नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न श्राद्धं नाप्युपोषितम् । भर्तृशुश्रूषयैवैतान् लोकानिष्टान् व्रजन्ति हि॥१६.

स्त्रियांसाठी वेगळा यज्ञ, श्राद्ध किंवा उपवास नाही; फक्त पतीची सेवा करून त्या इच्छित लोकांना पोहोचतात.

तस्मात् साध्वि ! महाभागे ! पतिशुश्रूषणं प्रति । त्वया मतिः सदा कार्या यतो भर्ता परा गतिः॥१६.

म्हणून, सती आणि भाग्यवती, तुला नेहमी पतीची सेवा करण्याचा विचार मनात ठेवावा, कारण पतीच सर्वोच्च ध्येय आहे.

यद्देवेभ्यो यच्च पित्रागतेभ्यः कुर्याद्भर्ताभ्यर्च्चनं सत्क्रियातः । तस्याप्यर्धं केवलानन्यचित्ता नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूषयैव॥१६.

पती देव किंवा पितरांसाठी जे पूजन किंवा सत्कार करतो, त्यात एकनिष्ठ मनाने राहणारी स्त्री फक्त पतीची सेवा करून त्याचं अर्धं फळ मिळवते.

पुत्र उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपूज्य तथादरात् । प्रत्युवाचात्रिपत्नीं तामनसूयामिदं वचः॥१६.

पुत्र म्हणाला: तिचं ते बोलणं ऐकून, तिला योग्य सन्मान देऊन, तिने अत्रींच्या पत्नी अनसूयेला हे शब्द सांगितले.

धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि देवैश्चाप्यवलोकिता । यन्मे प्रकृतिकल्याणि ! श्रद्धां वर्धयसे पुनः॥१६.

मी धन्य आहे, कृपाप्राप्त आहे आणि देवांनीही माझ्याकडे पाहिलं, कारण तू, स्वभावतः शुभ असणारी, पुन्हा माझी श्रद्धा वाढवलीस.

जानाम्येतन्न नारीणां काचित् पतिसमा गतिः । तत्प्रीतिश्चोपकाराय इह लोके परत्र च॥१६.

मला हे माहीत आहे: स्त्रियांसाठी पतीसमान दुसरं काहीच नाही; त्याचं प्रेम या जगात आणि पुढच्या जन्मातही उपकारक ठरतं.

पतिप्रसादादिह च प्रेत्य चैव यशस्विनि । नारी सुखमवाप्नोति नार्या भर्ता हि देवता॥१६.

पतीच्या कृपेने स्त्रीला या जगात आणि मृत्यूनंतरही सुख मिळतं; कारण पतीच स्त्रीसाठी देवता आहे.

सा त्वं ब्रूहि महाभागे ! प्राप्ताया मम मन्दिरम् । आर्याया यन्मया कार्यं तथार्येणापि वा शुभे॥१६.

म्हणून, भाग्यवती, तू माझ्या घरी आली आहेस, आता सांग, आर्ये, मी तुझ्यासाठी किंवा तू सांगशील ते काय करावं?

अनसूयोवाच एते देवाः सहेन्द्रेण मामुपागम्य दुः खिताः । त्वद्वाख्यापास्तसत्कर्मदिननक्तनिरूपणाः॥१६.

अनसूया म्हणाली: हे सर्व देव आणि इंद्र माझ्याकडे आले, कारण तुझ्या बोलण्यामुळे त्यांची पुण्यकर्मे दिवस-रात्र कमी झाली.

याचन्तेऽहर्निशासंस्थां यथावदविखण्डिताम् । अहं तदर्थमायाता शृणु चैतद्वचो मम॥१६.

ते रात्रंदिवस अखंडपणे चालू राहावेत म्हणून नेहमीच विनवतात. मी ह्याच कारणासाठी आले आहे, आता माझं बोलणं ऐक.

दिनाभावात् समस्तानामभावो यागकर्मणाम् । तदभावात् सुराः पुष्टिं नोपयान्ति तपस्विनि॥१६.

दिवस नसल्यामुळे सगळ्या यज्ञकर्मांना थांबा लागला आहे. त्याशिवाय, हे तपस्विनी, देवांना पोषण मिळत नाही.

अह्नश्चैव समुच्छेदादुच्छेदः सर्वकर्मणाम् । तदुच्छेदादनावृष्ट्या जगदुच्छेदमेष्यति॥१६.

दिवस संपल्यावर सर्व कामे थांबतात. त्यातून पाऊस पडत नाही, आणि त्यामुळे जगाचा नाश होईल.

तत् त्वमिच्छसि चेदेतत् जगदुद्धर्तुमापदः । प्रसीद साध्वि ! लोकानां पूर्ववद्धर्ततां रविः॥१६.

म्हणून, जर तुला हे जग संकटातून वाचवायचं असेल, तर कृपा कर, सती! सूर्याने पुन्हा पूर्वीसारखं लोकांचं पालन करावं.