मार्कण्डेयपुराणम्

विना चायनविज्ञानात् कालः संवत्सरः कुतः । संवत्सरं विना नान्यत् कालज्ञानं प्रवर्तते॥१६.

आयनांचा ज्ञान नसेल तर वर्ष म्हणजे काळ कसा ओळखता येईल? आणि वर्षाशिवाय दुसरा कोणताही काळाचा ज्ञान होत नाही.

पतिव्रताया वचसा नोद्गच्छति दिवाकरः । सूर्योदयं विना नैव स्त्रानदानादिकाः क्रियाः॥१६.

पतिव्रतेच्या शब्दाने सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्य उगवल्याशिवाय स्नान, दान आणि इतर कर्मे होत नाहीत.

नाग्नेर्विहरणञ्चैव क्रात्वभावश्च लक्ष्यते । नैवाप्ययनमस्माकं विना होमेन जायते॥१६.

अग्नीचा प्रवास नसेल तर यज्ञ होत नाही; आणि होमाशिवाय आमचाही मार्ग पुढे जात नाही.

वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोचितैः । वृष्ट्या ताननुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये॥१६.

मृत्यू लोक आम्हाला यथायोग्य यज्ञभाग देऊन तृप्त करतात; आणि आम्ही पाऊस पाडून त्यांना धान्य वगैरे मिळवण्यासाठी मदत करतो.

निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । तेषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः॥१६.

मृत्यू लोक आपल्या मेहनतीने उगवलेल्या औषधींनी यज्ञ करतात आणि आम्हाला पूजतात; आम्ही यज्ञाने संतुष्ट होऊन त्यांची मनोकामना पूर्ण करतो.

अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्ध्वप्रवर्षिणः । तोयवर्षेण हि वयं हविर्वर्षेण मानवाः॥१६.

आम्ही पाऊस खाली सोडतो आणि मृत्यू लोक होम करून वर अर्पण करतात; आम्ही पाण्याने अर्पण करतो, तर माणसे हविष्याने — प्रत्येकजण आपापल्या पद्धतीने देतो.

ये नास्माकं प्रयच्छन्ति नित्यनैमित्तकीः क्रियाः । क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयञ्चाश्नन्ति लोलुपाः॥१६.

जे दुष्ट लोक आम्हाला नित्यनैमित्तिक कर्मे अर्पण करत नाहीत आणि यज्ञाचा भाग स्वतःच लोभाने खातात—

विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्याग्निमारुतान् । क्षितिञ्च सन्दूषयामः पापानामपकारिणाम्॥१६.

अशा पापी आणि अपकार करणाऱ्यांच्या विनाशासाठी आम्ही त्यांचे पाणी, सूर्य, अग्नी, वारा आणि पृथ्वी दूषित करतो.

दुष्टतोयादिभोगेन तेषां दुष्कृतकर्मिणाम् । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते मरणाय सुदारुणाः॥१६.

दुषित पाणी वगैरे वापरल्याने, अशा पापकर्म करणाऱ्यांना भयंकर संकटे येतात आणि त्यातून मृत्यू ओढवतो.

ये त्वस्मान् प्रीणयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना । तेषां पुण्यान् वयं योकान् विदधाम महात्मनाम्॥१६.

पण जे आम्हाला संतुष्ट करून उरलेले अन्न स्वतः खातात, अशा महात्म्यांना आम्ही पुण्यलोक देतो.

तन्नास्ति सर्वमेवैतद्विनैषां व्युष्टिसंस्थैतम् । कथं नु दिनसर्गः स्यादन्योऽन्यमवदन् सुराः॥१६.

दिवसाची स्थापना नसेल तर हे सर्व काहीच अस्तित्वात येत नाही; मग दिवसाची निर्मिती कशी होईल? असे देवता एकमेकांशी बोलले.

तेषामेव समेतानां यज्ञव्युच्छित्तिशङ्किनाम् । देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः॥१६.

यज्ञ थांबेल या भीतीने एकत्र जमलेल्या देवांनी हे शब्द ऐकले, तेव्हा प्रजापती देवांनी त्यांना उत्तर दिले.

तेजः परं तेजसैव तपसा च तपस्तथा । प्रशाम्यतेऽमरास्तस्माच्छृणुध्वं वचनं मम॥१६.

तेज फक्त अधिक तेजाने, आणि तप फक्त अधिक तपानेच जिंकता येते; म्हणून अमरांनो, माझे बोल ऐका.

पतिव्रताया माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा॥१६.

पतिव्रतेच्या मोठेपणामुळे सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्य न उगवल्याने मृत्यू लोकांना आणि तुम्हालाही भूक लागते.

तस्मात् पतिव्रतामत्रेरनुभूयां तपस्विनीम् । प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया॥१६.

म्हणून त्या पतिव्रता आणि तपस्विनी स्त्रीकडे जा आणि भानूच्या पत्नीला प्रसन्न करा, म्हणजे सूर्य पुन्हा उगवेल.

पुत्र उवाच तैः सा प्रसादिता गत्वा प्रोहेष्टं व्रियतामिति । अयाचन्त दिनं देवा भवत्विति यथा पुरा॥१६.

पुत्र म्हणाला: देवांनी तिच्याकडे जाऊन तिला प्रसन्न केले आणि म्हटले, 'दिवस पुन्हा पूर्वीसारखा होऊ दे, सूर्य पुन्हा उगवू दे.'

अनसूयोवाच पतिव्रताया माहात्म्यं न हीयेत कथन्त्विति । संमान्य तस्मात् तां साध्वीमहः स्त्रक्ष्याम्यहं सुराः॥१६.

अनसूया म्हणाली: 'पतिव्रतेचे मोठेपण कधीच कमी होत नाही; म्हणून त्या सतीचे मान राखून, मी दिवस निर्माण करीन, हे देवांनो.'

यथा पुनरहोरात्र-संस्थानमुपजायते । यथा च तस्याः स्वपतिर्न साध्व्या नाशमेष्यति॥१६.

जसा दिवस-रात्रिचा फेर पुन्हा पुन्हा येतो, तसाच सती स्त्रीच्या पतीला कधीही नाश येत नाही.

पुत्र उवाच एवमुक्त्वा सुरांस्तस्या गत्वा सा मन्दिरं शुभा । उवाच कुशलं पृष्टा धर्मं भर्तुस्तथात्मनः॥१६.

पुत्र म्हणाला: असं म्हणून ती शुभ स्त्री आपल्या घरात गेली आणि तिच्या कुशलाची विचारपूस झाल्यावर, तिने पतीच्या आणि आपल्या धर्माची चौकशी केली.

अनसूयोवाच कच्चिन्नन्दसि कल्याणि स्वभर्तुर्मुखदर्शनात् । कच्चिच्चाखिलदेवेभ्यो मन्यसेऽभ्यधिकं पतिम्॥१६.

अनसूया म्हणाली: सौभाग्यवती, तुला पतीचं मुख पाहून आनंद मिळतो का? आणि तुला तुझा पती सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ वाटतो का?

भर्तृशुश्रूषणादेव मया प्राप्तं महत् फलम् । सर्वकामफलावाप्त्या प्रत्यूहाः परिवर्तिताः॥१६.

फक्त पतीची सेवा केल्यामुळे मला मोठं फळ मिळालं; सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे सगळे अडथळे दूर झाले.

पञ्चर्णानि मनुष्येण साध्वि ! देयानि सर्वदा । तथात्मवर्णधर्मेण कर्तव्यो धनसंचयः॥१६.

सती! माणसाने नेहमी पाच प्रकारच्या दान द्यावीत आणि आपल्या जातीच्या धर्मानुसार धन साठवावं.

प्राप्तश्चार्थस्ततः पात्रे विनियोज्यो विधानतः । सत्यार्जव-तपो-दानैर्दयायुक्तो भवेत् सदा॥१६.

मिळालेलं धन योग्य पात्राला नीट वाटावं; नेहमी सत्य, प्रामाणिकपणा, तप, दान आणि दया अंगी बाळगावी.

क्रियाश्च शास्त्रनिर्दिष्टा रागद्वेषविवर्जिताः । कर्तव्या अन्वहं श्रद्धा-पुरस्कारेण शक्तितः॥१६.

शास्त्रात सांगितलेल्या कृती, ज्यात आसक्ती किंवा द्वेष नाही, त्या रोज श्रद्धेने आणि आपल्या शक्तीनुसार कराव्यात.

स्वजातिविहितानेव लोकानाप्नोति मानवः । क्लेशेन महता साध्वि ! प्राजापत्यादिकान् क्रमात्॥१६.

माणूस आपल्या जातीला योग्य अशा लोकांना मिळवतो, सती! आणि मोठ्या प्रयत्नाने प्रजापतीपासून सुरू होणारे लोकही क्रमाने मिळवतो.

स्त्रियस्त्वेवं समस्तस्य नरैर्दुः खार्जितस्य वै । पुण्यस्यार्धापहारिण्यः पतिशुश्रूषयैव हि॥१६.

पण स्त्रिया, पतीची सेवा करून, पुरुषांनी कष्टाने मिळवलेल्या पुण्याचं अर्धं भाग स्वतः घेऊन जातात.

नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न श्राद्धं नाप्युपोषितम् । भर्तृशुश्रूषयैवैतान् लोकानिष्टान् व्रजन्ति हि॥१६.

स्त्रियांसाठी वेगळा यज्ञ, श्राद्ध किंवा उपवास नाही; फक्त पतीची सेवा करून त्या इच्छित लोकांना पोहोचतात.

तस्मात् साध्वि ! महाभागे ! पतिशुश्रूषणं प्रति । त्वया मतिः सदा कार्या यतो भर्ता परा गतिः॥१६.

म्हणून, सती आणि भाग्यवती, तुला नेहमी पतीची सेवा करण्याचा विचार मनात ठेवावा, कारण पतीच सर्वोच्च ध्येय आहे.

यद्देवेभ्यो यच्च पित्रागतेभ्यः कुर्याद्भर्ताभ्यर्च्चनं सत्क्रियातः । तस्याप्यर्धं केवलानन्यचित्ता नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूषयैव॥१६.

पती देव किंवा पितरांसाठी जे पूजन किंवा सत्कार करतो, त्यात एकनिष्ठ मनाने राहणारी स्त्री फक्त पतीची सेवा करून त्याचं अर्धं फळ मिळवते.