मार्कण्डेयपुराणम्

गाग्ं परिकरं बद्ध्वा शुल्कमादाय चाधिकम् । स्कन्धे भर्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी॥१६.

तिने वस्त्र नीट बांधले, जास्त पैसे घेतले, आणि पतीला खांद्यावर घेऊन ती मृदू चालणारी स्त्री निघाली.

निशि मेघास्तृते व्योम्नि चलद्विद्युत्प्रदर्शिते । राजमार्गे प्रियं भर्तुश्चिकीर्षन्ती द्विजाङ्गना॥१६.

रात्री, आकाश ढगांनी झाकलेले आणि वीज चमकत असताना, पतीला आनंदी करण्यासाठी ती ब्राह्मण स्त्री राजमार्गावरून चालत होती.

पथि शूले तथा प्रोतमचौरं यौरशङ्कया । माण्डव्यमतिदुः खार्तमन्धकारेऽथ स द्विजः॥१६.

रस्त्यावर, चोर म्हणून शंकेने एका खांबावर खिळलेला माणूस होता; त्या अंधारात फार त्रासलेला मांडव्य तिथे होता.

पत्नीस्कन्धे समारूढश्चालयामास कौशिकः । पादावमर्षणात् क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह॥१६.

पत्नीच्या खांद्यावर बसलेला कौशिक पुढे सरकत होता; पायांनी झालेल्या वेदनेने रागावून मांडव्याने त्याला बोलावले.

येनाहमेवमत्यर्थं दुः खितश्चालितः पदा । दशां कष्टामनुप्राप्तः स पापात्मा नराधमः॥१६.

'ज्याच्यामुळे मी इतका त्रासलो, पायांनी हललो, आणि या कठीण अवस्थेला पोहोचलो, तो पापी, नीच माणूस—'

सूर्योदयेऽवशः प्राणैर्विमोक्ष्यति न संशयः । भास्करालोकनादेव स विनाशमवाप्स्यति॥१६.

'सूर्योदयाला, तो नक्कीच प्राण सोडेल; फक्त सूर्य दिसण्यानेच त्याचा विनाश होईल.'

तस्य भार्याततः श्रुत्वा तं शापमतिदारुणम् । प्रोवाच व्यथिता सूर्यो नैवोदयमुपैष्यति॥१६.

पतीवर आलेला तो भयंकर शाप ऐकून, त्याची पत्नी व्याकुळ झाली आणि म्हणाली, 'सूर्य उगवणार नाही.'

ततः सूर्योदयाभावादभवत् सन्तता निशा । बहून्यहः प्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः॥१६.

मग सूर्य न उगवल्यामुळे रात्र अखंड चालू राहिली; अनेक दिवस असेच गेले आणि देवांना भीती वाटू लागली.

निः स्वाध्यायवषट्कार-स्वधास्वाहाविवर्जितम् । कथं नु खल्विदं सर्वं न गच्छेत् संक्षयं जगत्॥१६.

'स्वाध्याय, होम, पितरांना आणि देवांना अर्पण न होता, हे सर्व जग कसे टिकेल? नाश कसा टळेल?'

अहोरात्रव्यवस्थाया विना मासर्तुसंक्षयः । तत्संक्षयान्न त्वयने ज्ञायेते दक्षिणोत्तरे॥१६.

दिवस आणि रात्र यांची विभागणी नसती, तर महिने आणि ऋतू संपलेच नसते; आणि ते संपले नाहीत, तर दक्षिणायन आणि उत्तरायण यांचा पत्ता लागला नसता.

विना चायनविज्ञानात् कालः संवत्सरः कुतः । संवत्सरं विना नान्यत् कालज्ञानं प्रवर्तते॥१६.

आयनांचा ज्ञान नसेल तर वर्ष म्हणजे काळ कसा ओळखता येईल? आणि वर्षाशिवाय दुसरा कोणताही काळाचा ज्ञान होत नाही.

पतिव्रताया वचसा नोद्गच्छति दिवाकरः । सूर्योदयं विना नैव स्त्रानदानादिकाः क्रियाः॥१६.

पतिव्रतेच्या शब्दाने सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्य उगवल्याशिवाय स्नान, दान आणि इतर कर्मे होत नाहीत.

नाग्नेर्विहरणञ्चैव क्रात्वभावश्च लक्ष्यते । नैवाप्ययनमस्माकं विना होमेन जायते॥१६.

अग्नीचा प्रवास नसेल तर यज्ञ होत नाही; आणि होमाशिवाय आमचाही मार्ग पुढे जात नाही.

वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोचितैः । वृष्ट्या ताननुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये॥१६.

मृत्यू लोक आम्हाला यथायोग्य यज्ञभाग देऊन तृप्त करतात; आणि आम्ही पाऊस पाडून त्यांना धान्य वगैरे मिळवण्यासाठी मदत करतो.

निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । तेषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः॥१६.

मृत्यू लोक आपल्या मेहनतीने उगवलेल्या औषधींनी यज्ञ करतात आणि आम्हाला पूजतात; आम्ही यज्ञाने संतुष्ट होऊन त्यांची मनोकामना पूर्ण करतो.

अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्ध्वप्रवर्षिणः । तोयवर्षेण हि वयं हविर्वर्षेण मानवाः॥१६.

आम्ही पाऊस खाली सोडतो आणि मृत्यू लोक होम करून वर अर्पण करतात; आम्ही पाण्याने अर्पण करतो, तर माणसे हविष्याने — प्रत्येकजण आपापल्या पद्धतीने देतो.

ये नास्माकं प्रयच्छन्ति नित्यनैमित्तकीः क्रियाः । क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयञ्चाश्नन्ति लोलुपाः॥१६.

जे दुष्ट लोक आम्हाला नित्यनैमित्तिक कर्मे अर्पण करत नाहीत आणि यज्ञाचा भाग स्वतःच लोभाने खातात—

विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्याग्निमारुतान् । क्षितिञ्च सन्दूषयामः पापानामपकारिणाम्॥१६.

अशा पापी आणि अपकार करणाऱ्यांच्या विनाशासाठी आम्ही त्यांचे पाणी, सूर्य, अग्नी, वारा आणि पृथ्वी दूषित करतो.

दुष्टतोयादिभोगेन तेषां दुष्कृतकर्मिणाम् । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते मरणाय सुदारुणाः॥१६.

दुषित पाणी वगैरे वापरल्याने, अशा पापकर्म करणाऱ्यांना भयंकर संकटे येतात आणि त्यातून मृत्यू ओढवतो.

ये त्वस्मान् प्रीणयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना । तेषां पुण्यान् वयं योकान् विदधाम महात्मनाम्॥१६.

पण जे आम्हाला संतुष्ट करून उरलेले अन्न स्वतः खातात, अशा महात्म्यांना आम्ही पुण्यलोक देतो.

तन्नास्ति सर्वमेवैतद्विनैषां व्युष्टिसंस्थैतम् । कथं नु दिनसर्गः स्यादन्योऽन्यमवदन् सुराः॥१६.

दिवसाची स्थापना नसेल तर हे सर्व काहीच अस्तित्वात येत नाही; मग दिवसाची निर्मिती कशी होईल? असे देवता एकमेकांशी बोलले.

तेषामेव समेतानां यज्ञव्युच्छित्तिशङ्किनाम् । देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः॥१६.

यज्ञ थांबेल या भीतीने एकत्र जमलेल्या देवांनी हे शब्द ऐकले, तेव्हा प्रजापती देवांनी त्यांना उत्तर दिले.

तेजः परं तेजसैव तपसा च तपस्तथा । प्रशाम्यतेऽमरास्तस्माच्छृणुध्वं वचनं मम॥१६.

तेज फक्त अधिक तेजाने, आणि तप फक्त अधिक तपानेच जिंकता येते; म्हणून अमरांनो, माझे बोल ऐका.

पतिव्रताया माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा॥१६.

पतिव्रतेच्या मोठेपणामुळे सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्य न उगवल्याने मृत्यू लोकांना आणि तुम्हालाही भूक लागते.

तस्मात् पतिव्रतामत्रेरनुभूयां तपस्विनीम् । प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया॥१६.

म्हणून त्या पतिव्रता आणि तपस्विनी स्त्रीकडे जा आणि भानूच्या पत्नीला प्रसन्न करा, म्हणजे सूर्य पुन्हा उगवेल.

पुत्र उवाच तैः सा प्रसादिता गत्वा प्रोहेष्टं व्रियतामिति । अयाचन्त दिनं देवा भवत्विति यथा पुरा॥१६.

पुत्र म्हणाला: देवांनी तिच्याकडे जाऊन तिला प्रसन्न केले आणि म्हटले, 'दिवस पुन्हा पूर्वीसारखा होऊ दे, सूर्य पुन्हा उगवू दे.'

अनसूयोवाच पतिव्रताया माहात्म्यं न हीयेत कथन्त्विति । संमान्य तस्मात् तां साध्वीमहः स्त्रक्ष्याम्यहं सुराः॥१६.

अनसूया म्हणाली: 'पतिव्रतेचे मोठेपण कधीच कमी होत नाही; म्हणून त्या सतीचे मान राखून, मी दिवस निर्माण करीन, हे देवांनो.'

यथा पुनरहोरात्र-संस्थानमुपजायते । यथा च तस्याः स्वपतिर्न साध्व्या नाशमेष्यति॥१६.

जसा दिवस-रात्रिचा फेर पुन्हा पुन्हा येतो, तसाच सती स्त्रीच्या पतीला कधीही नाश येत नाही.

पुत्र उवाच एवमुक्त्वा सुरांस्तस्या गत्वा सा मन्दिरं शुभा । उवाच कुशलं पृष्टा धर्मं भर्तुस्तथात्मनः॥१६.

पुत्र म्हणाला: असं म्हणून ती शुभ स्त्री आपल्या घरात गेली आणि तिच्या कुशलाची विचारपूस झाल्यावर, तिने पतीच्या आणि आपल्या धर्माची चौकशी केली.