मार्कण्डेयपुराणम्

तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्च्चयत् । पादाभ्यङ्गाङ्गसंवाह-स्त्रानाच्छादनभोजनैः॥१६.

तो असा आजारी असतानाही त्याची पत्नी त्याची देवासारखी सेवा करत होती—पाय चोळणे, अंग दाबणे, स्नान घालणे, वस्त्र देणे आणि जेवण देणे.

श्लेष्म-मूत्र-पुरीषासृक्-प्रवाहक्षालनेन च । रहश्चैवोपचारेण प्रियसम्भाषणेन च॥१६.

त्याच्या कफ, लघवी, मल आणि रक्त धुवून टाकून, एकांतात त्याची सेवा करून, आणि प्रेमळ बोलून तिने त्याची काळजी घेतली.

स तया पूज्यमानोऽपि सदातीव विनीतया । अतीव तीव्रकोपत्वान्निर्भर्त्सयति निष्ठुरः॥१६.

ती नेहमीच नम्रपणे त्याचा सन्मान करत असली, तरी तो अत्यंत रागीट असल्यामुळे तिला कठोर शब्दांनी ओरडत असे.

तथापि प्रणता भार्या तममन्यत दैवतम् । तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्वश्रेष्ठममन्यत॥१६.

तरीही ती पतिव्रता पत्नी त्याला आपले दैवत मानत होती; तो कितीही भीषण असला तरी तिने त्याला सर्वांत श्रेष्ठ समजले.

अचङ्क्रमणशोलोऽपि स कदाचिद् द्विजोत्तमः । प्राह भार्यां नयस्वेति त्वं मां तस्या निवेशनम्॥१६.

तो श्रेष्ठ ब्राह्मण चालू शकत नव्हता, पण एकदा त्याने पत्नीला सांगितले, 'मला तिच्या घरी घेऊन चल.'

या सा वेश्या मया दृष्टा राजमार्गे गृहोषिता । तां मां प्रापय धर्मज्ञे ! सैव मे हृदि वर्तते॥१६.

'राजमार्गावर जी वेश्या मला दिसली, जी घरात राहते, तिला माझ्यापर्यंत पोहोचव, धर्म जाणणाऱ्या! तीच माझ्या मनात आहे.'

दृष्टा सूर्योदये बाला रात्रिश्चेयमुपागता । दर्शनानन्तरं सा मे हृदयान्नापसर्पति॥१६.

'सूर्योदयाला जी मुलगी मला दिसली, ती आता रात्री आली आहे; तिला पाहिल्यापासून ती माझ्या मनातून जात नाही.'

यदि सा चारुसर्वाङ्गी पीनश्रोणिपयोधरा । नोपगूहति तन्वङ्गी तन्मां द्रक्ष्यसि वै मृतम्॥१६.

'ती सुंदर, भरदार कंबरेची आणि उन्नत स्तनांची स्त्री जर मला मिठी मारणार नाही, तर सडपातळे, तू मला नक्कीच मृत पाहशील.'

वामः कामो मनुष्याणां बहुभिः प्रार्थ्यते च सा । ममाशक्तिश्च गमने सङ्कुलं प्रतिभाति मे॥१६.

'माणसांमध्ये इच्छा चंचल असते, आणि ती अनेकांना हवी असते; मला चालता येत नाही, त्यामुळे तो मार्ग मला कठीण वाटतो.'

तत् तदा वचनं श्रुत्वा भर्तुः कामातुरस्य सा । तत्पत्नी सत्कुलोत्पन्ना महाभागा पतिव्रता॥१६.

मग, इच्छेने ग्रासलेल्या पतीचे शब्द ऐकून, ती सुसंस्कारित, भाग्यवती आणि पतिव्रता पत्नी,

गाग्ं परिकरं बद्ध्वा शुल्कमादाय चाधिकम् । स्कन्धे भर्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी॥१६.

तिने वस्त्र नीट बांधले, जास्त पैसे घेतले, आणि पतीला खांद्यावर घेऊन ती मृदू चालणारी स्त्री निघाली.

निशि मेघास्तृते व्योम्नि चलद्विद्युत्प्रदर्शिते । राजमार्गे प्रियं भर्तुश्चिकीर्षन्ती द्विजाङ्गना॥१६.

रात्री, आकाश ढगांनी झाकलेले आणि वीज चमकत असताना, पतीला आनंदी करण्यासाठी ती ब्राह्मण स्त्री राजमार्गावरून चालत होती.

पथि शूले तथा प्रोतमचौरं यौरशङ्कया । माण्डव्यमतिदुः खार्तमन्धकारेऽथ स द्विजः॥१६.

रस्त्यावर, चोर म्हणून शंकेने एका खांबावर खिळलेला माणूस होता; त्या अंधारात फार त्रासलेला मांडव्य तिथे होता.

पत्नीस्कन्धे समारूढश्चालयामास कौशिकः । पादावमर्षणात् क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह॥१६.

पत्नीच्या खांद्यावर बसलेला कौशिक पुढे सरकत होता; पायांनी झालेल्या वेदनेने रागावून मांडव्याने त्याला बोलावले.

येनाहमेवमत्यर्थं दुः खितश्चालितः पदा । दशां कष्टामनुप्राप्तः स पापात्मा नराधमः॥१६.

'ज्याच्यामुळे मी इतका त्रासलो, पायांनी हललो, आणि या कठीण अवस्थेला पोहोचलो, तो पापी, नीच माणूस—'

सूर्योदयेऽवशः प्राणैर्विमोक्ष्यति न संशयः । भास्करालोकनादेव स विनाशमवाप्स्यति॥१६.

'सूर्योदयाला, तो नक्कीच प्राण सोडेल; फक्त सूर्य दिसण्यानेच त्याचा विनाश होईल.'

तस्य भार्याततः श्रुत्वा तं शापमतिदारुणम् । प्रोवाच व्यथिता सूर्यो नैवोदयमुपैष्यति॥१६.

पतीवर आलेला तो भयंकर शाप ऐकून, त्याची पत्नी व्याकुळ झाली आणि म्हणाली, 'सूर्य उगवणार नाही.'

ततः सूर्योदयाभावादभवत् सन्तता निशा । बहून्यहः प्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः॥१६.

मग सूर्य न उगवल्यामुळे रात्र अखंड चालू राहिली; अनेक दिवस असेच गेले आणि देवांना भीती वाटू लागली.

निः स्वाध्यायवषट्कार-स्वधास्वाहाविवर्जितम् । कथं नु खल्विदं सर्वं न गच्छेत् संक्षयं जगत्॥१६.

'स्वाध्याय, होम, पितरांना आणि देवांना अर्पण न होता, हे सर्व जग कसे टिकेल? नाश कसा टळेल?'

अहोरात्रव्यवस्थाया विना मासर्तुसंक्षयः । तत्संक्षयान्न त्वयने ज्ञायेते दक्षिणोत्तरे॥१६.

दिवस आणि रात्र यांची विभागणी नसती, तर महिने आणि ऋतू संपलेच नसते; आणि ते संपले नाहीत, तर दक्षिणायन आणि उत्तरायण यांचा पत्ता लागला नसता.

विना चायनविज्ञानात् कालः संवत्सरः कुतः । संवत्सरं विना नान्यत् कालज्ञानं प्रवर्तते॥१६.

आयनांचा ज्ञान नसेल तर वर्ष म्हणजे काळ कसा ओळखता येईल? आणि वर्षाशिवाय दुसरा कोणताही काळाचा ज्ञान होत नाही.

पतिव्रताया वचसा नोद्गच्छति दिवाकरः । सूर्योदयं विना नैव स्त्रानदानादिकाः क्रियाः॥१६.

पतिव्रतेच्या शब्दाने सूर्य उगवत नाही; आणि सूर्य उगवल्याशिवाय स्नान, दान आणि इतर कर्मे होत नाहीत.

नाग्नेर्विहरणञ्चैव क्रात्वभावश्च लक्ष्यते । नैवाप्ययनमस्माकं विना होमेन जायते॥१६.

अग्नीचा प्रवास नसेल तर यज्ञ होत नाही; आणि होमाशिवाय आमचाही मार्ग पुढे जात नाही.

वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोचितैः । वृष्ट्या ताननुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये॥१६.

मृत्यू लोक आम्हाला यथायोग्य यज्ञभाग देऊन तृप्त करतात; आणि आम्ही पाऊस पाडून त्यांना धान्य वगैरे मिळवण्यासाठी मदत करतो.

निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । तेषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः॥१६.

मृत्यू लोक आपल्या मेहनतीने उगवलेल्या औषधींनी यज्ञ करतात आणि आम्हाला पूजतात; आम्ही यज्ञाने संतुष्ट होऊन त्यांची मनोकामना पूर्ण करतो.

अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्ध्वप्रवर्षिणः । तोयवर्षेण हि वयं हविर्वर्षेण मानवाः॥१६.

आम्ही पाऊस खाली सोडतो आणि मृत्यू लोक होम करून वर अर्पण करतात; आम्ही पाण्याने अर्पण करतो, तर माणसे हविष्याने — प्रत्येकजण आपापल्या पद्धतीने देतो.

ये नास्माकं प्रयच्छन्ति नित्यनैमित्तकीः क्रियाः । क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयञ्चाश्नन्ति लोलुपाः॥१६.

जे दुष्ट लोक आम्हाला नित्यनैमित्तिक कर्मे अर्पण करत नाहीत आणि यज्ञाचा भाग स्वतःच लोभाने खातात—

विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्याग्निमारुतान् । क्षितिञ्च सन्दूषयामः पापानामपकारिणाम्॥१६.

अशा पापी आणि अपकार करणाऱ्यांच्या विनाशासाठी आम्ही त्यांचे पाणी, सूर्य, अग्नी, वारा आणि पृथ्वी दूषित करतो.

दुष्टतोयादिभोगेन तेषां दुष्कृतकर्मिणाम् । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते मरणाय सुदारुणाः॥१६.

दुषित पाणी वगैरे वापरल्याने, अशा पापकर्म करणाऱ्यांना भयंकर संकटे येतात आणि त्यातून मृत्यू ओढवतो.