मार्कण्डेयपुराणम्

तस्माद्यत्सुकृतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन मुच्यन्तु नरकात्पापिनो यातनां गताः ॥ १५.

म्हणून, देवाधिदेवा, माझ्याकडे जेवढे पुण्य आहे, त्याच्या जोरावर नरकात शिक्षा भोगणारे हे पापी लोक मुक्त व्हावेत.

इन्द्र उवाच एवमूर्ध्वतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते । एतांश्च नरकात्पश्य विमुक्तान् पापकारिणः ॥ १५.

इंद्र म्हणाले: राजन, त्यामुळे तुला आणखी उच्च स्थान मिळाले आहे; पाहा, हे पाप करणारे नरकातून मुक्त झाले आहेत.

पुत्र उवाच ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः । विमानञ्चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥ १५.

पुत्र म्हणतो: मग त्या राजावर फुलांची वृष्टी झाली, आणि त्याला विमानात बसवून हरिने त्याला स्वर्गलोकात नेले.

अहञ्चान्ये च ये तत्र यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥ १५.

मी आणि इतर जे तेथे त्या यातनांमधून मुक्त झालो, ते आपापल्या कर्माच्या फळानुसार दुसऱ्या जन्माला गेलो.

एवमेते समाख्याता नरका द्विजसत्तम । येन येन च पापेन यां यां योनिमुपैति वै ॥ १५.

द्विजश्रेष्ठा, मी तुला हे नरक आणि कोणत्या पापामुळे कोणत्या योनीत जन्म मिळतो ते सांगितले.

तत्तत्सर्वं समाख्यातं यथा दृष्टं मया पुरा । पुरानुभवजं ज्ञानमवाप्यावितथं तव । अतः परं महाभाग किमन्यत्कथयामि ते ॥ १५.

हे सर्व मी जसे पूर्वी पाहिले तसे तुला सांगितले; माझ्या अनुभवातून मिळालेले खरे आणि अचूक ज्ञान तुला दिले. आता, भाग्यवान, तुला आणखी काय सांगू?

16(16) पितोवाच कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितम् । स्वरूपमतिहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम्॥१६.

वडील म्हणाले: बाळा, तू मला या संसाराची स्थिती, त्याचे खरे रूप, मनाला गुंतवणारे आणि घड्याळाच्या यंत्रासारखे बदलत नसलेले, सांगितलेस.

तदेवमेतदखिलं मयावगतमीदृशम् । किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन् व्यवस्थिते॥१६.

हे सर्व मी तुझ्या सांगण्याप्रमाणे नीट समजून घेतले आहे. या स्थितीत मला काय करावे ते सांग.

पुत्र उवाच यदि मद्वचनं तात श्रद्दधास्यविशङ्कितः । तत् परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव॥१६.

मुलगा म्हणाला: वडील, जर तुम्ही माझ्या शब्दांवर निःसंशय विश्वास ठेवला, तर गृहस्थाश्रम सोडून वनवासाचा मार्ग स्वीकारा.

तमनुष्ठाय विधिवद् विहायाग्निपरिग्रहम् । आत्मन्यात्मानमाधया निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः॥१६.

योग्य रीतीने सर्व विधी करून, अग्निसेवाही सोडून, स्वतःच्या मनात स्वतःला स्थिर करा, द्वंद्व आणि मालकीभाव सोडून द्या.

एकान्तराशी वश्यात्मा भव भिक्षुरतन्द्रितः । तत्र योगापरो भूत्वा बाह्यस्पर्शविवर्जितः॥१६.

अत्यल्प अन्न घेणारे, मनावर नियंत्रण ठेवणारे, थकवा न येणारे भिक्षुक व्हा; तेथे योगाभ्यासात मग्न राहा आणि बाह्य विषयांपासून दूर रहा.

ततः प्राप्स्यति तं योगं दुः शसंयोगभेषजम् । मुक्तिहेतुमनौपम्यमनाख्येयमसङ्गिनम् । यत्संयोगान्न ते योगो भूयो भूतैर्भविष्यति॥१६.

मग तुला असा योग मिळेल की जो दुःखाच्या संयोगावर उपाय आहे, मुक्तीचा अद्वितीय आणि वर्णन करता न येणारा कारण आहे, आणि ज्यामुळे पुन्हा पंचमहाभूतांशी संयोग होणार नाही.

पितोवाच वत्स योगं ममाचक्ष्व मुक्तिहेतुमतः परम् । येन भूतैः पुनर्भूतो नेदृगः खमवाप्नुयाम्॥१६.

वडील म्हणाले: बाळा, असा योग मला सांग, जो मुक्तीचा सर्वोच्च कारण आहे, ज्यामुळे मी पुन्हा पंचमहाभूतांमध्ये अडकणार नाही.

यत्रासक्तिपरस्यात्मा मम संसारबन्धनैः । नैति योगमयोगोऽपि तं योगमधुना वद॥१६.

ज्यात आसक्त असतानाही आत्मा संसाराच्या बंधनात अडकत नाही, असा योग किंवा अयोग मला आता सांग.

संसारादित्यतापार्ति-विप्लुष्यद्देहमानसम् । ब्रह्मज्ञानाम्बुशीतेन सिञ्च मां वाक्यवारिणा॥१६.

संसाराच्या तापाने माझे शरीर आणि मन जळत आहे; ब्रह्मज्ञानरूपी शीतल वाणीच्या पाण्याने मला शिंपड.

अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम् । स्ववाक्यामृतपानेन मां जीवय पुनर्मृतम्॥१६.

अविद्येच्या काळ्या सापाने मला दंश केले आहे, त्याच्या विषाने मी त्रस्त झालो आहे; तुझ्या वचनरूपी अमृताने मला पुन्हा जिवंत कर.

पुत्र-दार-गृह-क्षेत्र-ममत्वनिगजडार्दितम् । मां मोचयेष्टसद्भाव-विज्ञानोद्घाटनैस्त्वरन्॥१६.

मुलगा, बायको, घर, शेत यांच्या ममतेच्या हत्तीने मी गोंधळलो आहे; खरे आणि शुभ ज्ञान उघडून मला लवकर मुक्त कर.

पुत्र उवाच शृणु तात ! यथा योगो दत्तात्रेयेण धीमता । अलर्काय पुरा प्रोक्तः सम्यक् पृष्टेन विस्तरात्॥१६.

मुलगा म्हणाला: वडील, पूर्वी दत्तात्रेयांनी अलर्काला जो योग विचारून सांगितला, तो तू नीट ऐक.

पितोवाच दत्तात्रेयः सुतः कस्य कथं वा योगमुक्तवान् । कश्चालर्को महाभागो यो यौगं परिपृष्टवान्॥१६.

वडील म्हणाले: दत्तात्रेय कोणाचा पुत्र आहे आणि त्याने योग कसा शिकवला? आणि हा भाग्यशाली अलर्क कोण आहे ज्याने त्यांना योगाबद्दल विचारले?

पुत्र उवाच कौशिको ब्राह्मणः कश्चित् प्रतिष्ठानेऽभवत् पुरे । सोऽन्यजन्मकृतैः पापैः कुष्ठरोगातुरोऽभवत्॥१६.

मुलगा म्हणाला: प्रतिष्ठान या नगरीत कौशिक नावाचा एक ब्राह्मण होता; पूर्वजन्मीच्या पापांमुळे त्याला कुष्ठरोग झाला.

तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्च्चयत् । पादाभ्यङ्गाङ्गसंवाह-स्त्रानाच्छादनभोजनैः॥१६.

तो असा आजारी असतानाही त्याची पत्नी त्याची देवासारखी सेवा करत होती—पाय चोळणे, अंग दाबणे, स्नान घालणे, वस्त्र देणे आणि जेवण देणे.

श्लेष्म-मूत्र-पुरीषासृक्-प्रवाहक्षालनेन च । रहश्चैवोपचारेण प्रियसम्भाषणेन च॥१६.

त्याच्या कफ, लघवी, मल आणि रक्त धुवून टाकून, एकांतात त्याची सेवा करून, आणि प्रेमळ बोलून तिने त्याची काळजी घेतली.

स तया पूज्यमानोऽपि सदातीव विनीतया । अतीव तीव्रकोपत्वान्निर्भर्त्सयति निष्ठुरः॥१६.

ती नेहमीच नम्रपणे त्याचा सन्मान करत असली, तरी तो अत्यंत रागीट असल्यामुळे तिला कठोर शब्दांनी ओरडत असे.

तथापि प्रणता भार्या तममन्यत दैवतम् । तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्वश्रेष्ठममन्यत॥१६.

तरीही ती पतिव्रता पत्नी त्याला आपले दैवत मानत होती; तो कितीही भीषण असला तरी तिने त्याला सर्वांत श्रेष्ठ समजले.

अचङ्क्रमणशोलोऽपि स कदाचिद् द्विजोत्तमः । प्राह भार्यां नयस्वेति त्वं मां तस्या निवेशनम्॥१६.

तो श्रेष्ठ ब्राह्मण चालू शकत नव्हता, पण एकदा त्याने पत्नीला सांगितले, 'मला तिच्या घरी घेऊन चल.'

या सा वेश्या मया दृष्टा राजमार्गे गृहोषिता । तां मां प्रापय धर्मज्ञे ! सैव मे हृदि वर्तते॥१६.

'राजमार्गावर जी वेश्या मला दिसली, जी घरात राहते, तिला माझ्यापर्यंत पोहोचव, धर्म जाणणाऱ्या! तीच माझ्या मनात आहे.'

दृष्टा सूर्योदये बाला रात्रिश्चेयमुपागता । दर्शनानन्तरं सा मे हृदयान्नापसर्पति॥१६.

'सूर्योदयाला जी मुलगी मला दिसली, ती आता रात्री आली आहे; तिला पाहिल्यापासून ती माझ्या मनातून जात नाही.'

यदि सा चारुसर्वाङ्गी पीनश्रोणिपयोधरा । नोपगूहति तन्वङ्गी तन्मां द्रक्ष्यसि वै मृतम्॥१६.

'ती सुंदर, भरदार कंबरेची आणि उन्नत स्तनांची स्त्री जर मला मिठी मारणार नाही, तर सडपातळे, तू मला नक्कीच मृत पाहशील.'

वामः कामो मनुष्याणां बहुभिः प्रार्थ्यते च सा । ममाशक्तिश्च गमने सङ्कुलं प्रतिभाति मे॥१६.

'माणसांमध्ये इच्छा चंचल असते, आणि ती अनेकांना हवी असते; मला चालता येत नाही, त्यामुळे तो मार्ग मला कठीण वाटतो.'