मार्कण्डेयपुराणम्

निजरूपं परित्यज्य पक्षिणीरूपधारिणी । चत्वारस्ते च तनया जनिष्यन्तेऽधमाप्सराः॥१.

आपले मूळ रूप सोडून, पक्षी रूप धारण करून, तुझ्या चार कन्या जन्माला येतील, हे नीच अप्सरे.

अप्राप्य तेषु च प्रीतिं शस्त्रपूता पुनर्दिवि । वासमाप्स्यसि वक्तव्यं नोत्तरं ते कथञ्चन॥१.

त्यांच्यात तुला आनंद मिळणार नाही; या शिक्षेने शुद्ध होऊन, पुन्हा स्वर्गात वास मिळवशील; पण तुला काहीही उत्तर द्यायचे नाही.

इति वचनमसह्यं कोपसंरक्तदृष्टिश् चलकलबलयां तां मानिनीं श्रावयित्वा । तरलतरतरङ्गां गां परित्यज्य विप्रः प्रथितगुणगणौघां संप्रयाताः खगङ्गाम्॥१.

रागाने डोळे लाल करून, सहन न होणारे शाप दिल्यावर, तो ऋषी तिथून निघून गेला. ती गर्विष्ठ अप्सरा, मन अस्वस्थ होऊन, लाटांसारखी हलती, पृथ्वीवरून निघून, अनेक गुणांनी प्रसिद्ध असलेल्या पक्ष्यांच्या कुळात जन्माला आली.

; धर्मपक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रेति राजर्षिरासीत् त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः॥७.

त्रेतायुगात एकदा हरिश्चंद्र नावाचा एक राजर्षी होता. तो पृथ्वीवर राज्य करणारा, धर्मनिष्ठ आणि उत्तम कीर्तीने प्रसिद्ध असा राजा होता.

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे॥७.

त्याच्या राज्यात कधीही दुष्काळ, रोग किंवा माणसांचे अकाली मृत्यू होत नसत. नगरातील लोकांना अधर्माची आवडही नव्हती.

बभूवुर्न तथोन्मत्ता धन-वीर्य-तपोमदैः । नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः॥७.

कोणीही धन, बळ किंवा तपामुळे गर्विष्ठ होत नव्हते आणि कोणतीही स्त्री तारुण्यात न पोहोचता जन्मत नव्हती.

स कदाचिन्महाबाहुररण्येऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत् त्रायस्वेति च योषिताम्॥७.

एकदा तो बलवान राजा जंगलात हरिणाचा पाठलाग करत असताना, त्याने वारंवार 'वाचवा' असा स्त्रियांचा आक्रोश ऐकला.

स विहाय मृगं राजा मा भैषीरित्यभाषत । मयि शासति दुर्मेधाः कोऽयमन्यायवृत्तिमान्॥७.

राजाने हरिणाचा पाठलाग सोडून, 'घाबरू नका' असे सांगितले. 'माझ्या राज्यात असताना असा अन्याय करणारा कोण असू शकतो?' असे त्याने विचारले.

तत्क्रन्दितानुसारी च सर्वारम्भविघातकृत् । एकस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत्॥७.

त्या आक्रोशाचा माग काढताना, त्याला सर्व अडथळ्यांचा कारणीभूत असलेला एक भयंकर राक्षस भेटला, जो काहीतरी विचार करू लागला.

विश्वामित्रोऽयमतुलं तप आस्थाय वीर्यवान् । प्रागसिद्धाभवादीनां विद्याः साध्यति व्रती॥७.

'हा विश्वामित्र आहे, अतुलनीय तपश्चर्या आणि सामर्थ्य असलेला. तो देवांनी मिळवलेल्या विद्या आपल्या व्रताने साध्य करत आहे.'

साध्यमानाः क्षमामौनचित्तसंयमिनामुना । ता वै भयार्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्यमिदं मया॥७.

'तो संयम, मौन आणि मननियंत्रणाने त्या विद्या मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहे. त्यामुळे त्या भयभीत स्त्रिया ओरडत आहेत. मी काय करावे?'

तेजस्वी कौशिकश्वेष्ठो वयमस्य सुदुर्बलाः । क्रोशन्त्येतास्तथा भीता दुष्पारं प्रतिभाति मे॥७.

'तो तेजस्वी कौशिक घोड्यांनी संरक्षित आहे आणि आम्ही फारच दुर्बल आहोत. या घाबरलेल्या स्त्रिया ओरडत आहेत, आणि हे पार करणे मला अशक्य वाटते.'

अथवायं नृपः प्राप्तो मा भैरिति वदन् मुहुः । इममेव प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेप्सितम्॥७.

'किंवा कदाचित हा राजा आला आहे, सतत 'घाबरू नका' असे म्हणत आहे. मी लगेच त्याच्यात प्रवेश करून मला हवे ते साध्य करीन.'

इति संचिन्त्य रौद्रेण विघ्नराजेन वै ततः । तेनाविष्टो नृपः कोपादिदं वचनमब्रवीत्॥७.

असा विचार करून त्या भयंकर अडथळ्यांच्या अधिपतीने राजामध्ये प्रवेश केला आणि रागाने त्या राजाने असे शब्द उच्चारले.

कोऽयं बघ्नाति वस्त्रान्ते पावकं पापकृन्नरः । बलोष्णतेजसा दीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते॥७.

'हा कोण दुष्ट माणूस आहे, जो वस्त्राच्या टोकाला अग्नी पेटवतो आणि सामर्थ्याने प्रज्वलित होतो, मी स्वतः येथे असताना?'

सोऽद्य मत्कार्मुकाक्षेप-विदीपितदिगन्तरैः । शरैर्विभिन्नसर्वाङ्गो दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति॥७.

'आज माझ्या धनुष्याच्या बाणांनी, जे सर्व दिशांना उजळून टाकतात, त्याचे शरीर विदीर्ण होईल आणि तो दीर्घ झोपेत जाईल.'

विश्वामित्रस्ततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः । क्रुद्धे चर्षिवरे तस्मिन् नेशुर्विद्याः क्षणेन ताः॥७.

राजाचे हे शब्द ऐकून विश्वामित्र रागावला. त्या ऋषीला राग आल्यावर क्षणार्धात त्या विद्या नाहीशा झाल्या.

स चापि राजा तं दृष्ट्वा विश्वामित्रं तपोनिधिम् । भीतः प्रावेपतात्यर्थं सहसाश्वत्थपर्णवत्॥७.

आणि राजा, तपश्चर्येचा खजिना असलेल्या विश्वामित्राला पाहून, प्रचंड घाबरला आणि अचानक अश्वत्थ वृक्षाच्या पानांसारखा थरथर कापू लागला.

स दुरात्मन्निति यदा मुनिस्तिष्ठेति चाब्रवीत् । ततः स राजा विनयात् प्रणिपत्याभ्यभाषत॥७.

मुनिने 'तू दुष्ट आहेस' असे म्हटल्यावर, तो राजा नम्रतेने वाकून म्हणाला.

भगवन्नेष धर्मो मे नापराधो मम प्रभो । न क्रोद्धुमर्हसि मुने निजधर्मरतस्य मे॥७.

'भगवंत, हे माझे कर्तव्य आहे, माझा अपराध नाही. प्रभो, मी स्वतःच्या धर्मात रमणारा आहे, म्हणून तुम्ही माझ्यावर रागावू नका.'

दातव्यं रक्षितव्यं च धर्मज्ञेन महीक्षिता । चापं चोद्यम्य योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः॥७.

'राजाने धर्म जाणून द्यावे, रक्षण करावे आणि धनुष्य उचलून धर्मशास्त्राप्रमाणे युद्ध करावे.'

; विश्वामित्र उवाच दातव्यं कस्य के रक्ष्याः कैर्योद्धव्यं च ते नृप । क्षिप्रमेतत् समाचक्ष्व यद्यधर्मभयं तव॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: दान कुणाला द्यावे? कुणाचे रक्षण करावे? आणि युद्ध कुणाशी करावे, राजन? जर तुला अधर्माची भीती वाटत असेल तर हे सर्व लवकर सांग.

; हरिश्चन्द्र उवाच दातव्यं विप्रमुख्येभ्यो ये चान्ये कृशवृत्तयः । रक्ष्या भीताः सदा युद्धं कर्तव्यं परिपन्थिभिः॥७.

हरिश्चंद्र म्हणाले: श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आणि जे गरीब आहेत अशा इतरांनाही दान द्यावे. जे घाबरले आहेत त्यांचे नेहमी रक्षण करावे आणि चोरांशी युद्ध करावे.

; विश्वामित्र उवाच यदि राजा भवान् सम्यग्राजधर्ममवेक्षते । निर्वेष्टुकामो विप्रोऽहं दीयतामिष्टदक्षिणा॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: जर तू राजा म्हणून योग्य रितीने राजधर्म पाळतोस आणि मी ब्राह्मण म्हणून यज्ञ करायची इच्छा धरतो, तर मला हवी ती दक्षिणा द्यावी.

; पक्षिण ऊचुः एतद्राजा वचः श्रुत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम्॥७.

पक्षी म्हणाले: राजाचे हे शब्द ऐकून, त्याच्या मनात आनंद भरला आणि तो जणू नव्याने जन्माला आल्यासारखा वाटला. मग त्याने पुन्हा कौशिकाला उत्तर दिले.

उच्यतां भगवन् यत्ते दातव्यमविशङ्कितम् । दत्तमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्॥७.

राजा म्हणाला: भगवंत, तुम्हाला जे हवे आहे ते निर्धास्तपणे सांगा. ते अगदी कठीण असले तरी, ते आधीच दिले आहे असे समजा.

हिरण्यं वा सुवर्णं वा पुत्रः पत्नी कलेवरम् । प्राणा राज्यं पुरं लक्ष्मीर्यदभिप्रेतमात्मनः॥७.

सोने, रत्न, मुलगा, पत्नी, शरीर, प्राण, राज्य, नगर, लक्ष्मी—तुम्हाला जे काही हवे आहे ते सर्व.

; विश्वामित्र उवाच राजन् प्रतिगृहीतोऽयं यस्ते दत्तः प्रतिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं तावद् दक्षिणां राजसूयिकीम्॥७.

विश्वामित्र म्हणाले: राजन, तू दिलेली दक्षिणा मी स्वीकारली आहे. आता आधी मला राजसूयी दक्षिणा दे.

; राजोवाच ब्रह्मंस्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो ह्यहम् । व्रियतां द्विजशार्दूल यस्तवेष्टः प्रतिग्रहः॥७.

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, मी ती दक्षिणा नक्कीच देईन. द्विजश्रेष्ठा, तुला जे हवे आहे ते निवड.