मार्कण्डेयपुराणम्

यमपुरुष उवाच एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ । अवश्यमस्माद्गन्तव्यं तस्मात्पार्थिव ! गम्यताम् ॥ १५.

यमाचे दूत म्हणाले: धर्म आणि इंद्र तुला घेण्यासाठी आले आहेत; राजन, तुला आमच्यासोबत जायलाच लागेल, म्हणून आता निघा.

धर्म उवाच नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारुह्य मा विलम्बस्व गम्यताम् ॥ १५.

धर्म म्हणाले: मी स्वतः तुला स्वर्गात घेऊन जातो, कारण तू माझी नीट सेवा केली आहेस; या विमानात बस आणि वेळ वाया घालवू नकोस, निघा.

राजोवाच नरके मानवा धर्म पीड्यन्तेऽत्र सहस्रशः । त्राहीति चार्ताः क्रन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहम् ॥ १५.

राजा म्हणाला: धर्मा, नरकात हजारो माणसे यातना भोगत आहेत; ते दुःखी लोक 'आम्हाला वाचवा' असे ओरडतात—म्हणून मी जात नाही.

इन्द्र उवाच कर्मणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिणाम् । स्वर्गस्त्वयापि गन्तव्यो नृप ! पुण्येन कर्मणा ॥ १५.

इंद्र म्हणाले: या लोकांनी वाईट कर्म केल्यामुळे ते नरकात गेले आहेत; पण राजन, तू पुण्यामुळे स्वर्गात जायला हवे.

राजोवाच यदि जानासि धर्म ! त्वं त्वं वा शक्र ! शचीपते । मम यावत्प्रमाणन्तु शुभं तद्वक्तुमर्हथः ॥ १५.

राजा म्हणाला: धर्मा, किंवा शचीपती इंद्रा, तुम्हाला माहिती असेल तर माझ्या पुण्याचे किती प्रमाण आहे ते सांगा.

धर्म उवाच अब्बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षता धारा गड्गायां सिकता यथा ॥ १५.

धर्म म्हणाले: जसे समुद्रातील थेंब, आकाशातील तारे, पावसाच्या धारा किंवा गंगेतील वाळूचे कण असंख्य आहेत—

असंख्येया महाराज यथा बिन्द्वादयो ह्यपाम् । तथा तवापि पुण्यस्य संख्या नैवोपपद्यते ॥ १५.

राजाधिराज, तसंच तुझे पुण्यही मोजता येणार नाही इतके प्रचंड आहे.

अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्वतः । तदेव शतसाहस्त्रं संख्यामुपगतं तव ॥ १५.

आज तू नरकातील या लोकांवर दया दाखवलीस, त्यामुळे तुझे पुण्य शंभर हजार पट वाढले आहे.

तद्गच्छ त्वं नृपश्रेष्ठ तद्भाक्तुममरालयम् । एतेऽपि पापं नरके क्षपयन्तु स्वकर्मजम् ॥ १५.

म्हणून, राजश्रेष्ठा, तू अमरांच्या लोकात जाऊन तेथे सुख उपभोग; आणि हे पापी लोक त्यांच्या कर्माने नरकातील शिक्षा भोगू देत.

राजोवाच कथं स्पृहां करिष्यन्ति मत्सम्पर्केषु मानवाः । यदि सत्सन्निधावेषामुकत्कर्षो नोपजायते ॥ १५.

राजा म्हणाला: जर चांगल्या लोकांच्या संगतीतही या लोकांचे दुःख कमी होत नसेल, तर माझ्या सहवासाची इच्छा लोकांना कशी होईल?

तस्माद्यत्सुकृतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन मुच्यन्तु नरकात्पापिनो यातनां गताः ॥ १५.

म्हणून, देवाधिदेवा, माझ्याकडे जेवढे पुण्य आहे, त्याच्या जोरावर नरकात शिक्षा भोगणारे हे पापी लोक मुक्त व्हावेत.

इन्द्र उवाच एवमूर्ध्वतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते । एतांश्च नरकात्पश्य विमुक्तान् पापकारिणः ॥ १५.

इंद्र म्हणाले: राजन, त्यामुळे तुला आणखी उच्च स्थान मिळाले आहे; पाहा, हे पाप करणारे नरकातून मुक्त झाले आहेत.

पुत्र उवाच ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः । विमानञ्चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥ १५.

पुत्र म्हणतो: मग त्या राजावर फुलांची वृष्टी झाली, आणि त्याला विमानात बसवून हरिने त्याला स्वर्गलोकात नेले.

अहञ्चान्ये च ये तत्र यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥ १५.

मी आणि इतर जे तेथे त्या यातनांमधून मुक्त झालो, ते आपापल्या कर्माच्या फळानुसार दुसऱ्या जन्माला गेलो.

एवमेते समाख्याता नरका द्विजसत्तम । येन येन च पापेन यां यां योनिमुपैति वै ॥ १५.

द्विजश्रेष्ठा, मी तुला हे नरक आणि कोणत्या पापामुळे कोणत्या योनीत जन्म मिळतो ते सांगितले.

तत्तत्सर्वं समाख्यातं यथा दृष्टं मया पुरा । पुरानुभवजं ज्ञानमवाप्यावितथं तव । अतः परं महाभाग किमन्यत्कथयामि ते ॥ १५.

हे सर्व मी जसे पूर्वी पाहिले तसे तुला सांगितले; माझ्या अनुभवातून मिळालेले खरे आणि अचूक ज्ञान तुला दिले. आता, भाग्यवान, तुला आणखी काय सांगू?

16(16) पितोवाच कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितम् । स्वरूपमतिहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम्॥१६.

वडील म्हणाले: बाळा, तू मला या संसाराची स्थिती, त्याचे खरे रूप, मनाला गुंतवणारे आणि घड्याळाच्या यंत्रासारखे बदलत नसलेले, सांगितलेस.

तदेवमेतदखिलं मयावगतमीदृशम् । किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन् व्यवस्थिते॥१६.

हे सर्व मी तुझ्या सांगण्याप्रमाणे नीट समजून घेतले आहे. या स्थितीत मला काय करावे ते सांग.

पुत्र उवाच यदि मद्वचनं तात श्रद्दधास्यविशङ्कितः । तत् परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव॥१६.

मुलगा म्हणाला: वडील, जर तुम्ही माझ्या शब्दांवर निःसंशय विश्वास ठेवला, तर गृहस्थाश्रम सोडून वनवासाचा मार्ग स्वीकारा.

तमनुष्ठाय विधिवद् विहायाग्निपरिग्रहम् । आत्मन्यात्मानमाधया निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः॥१६.

योग्य रीतीने सर्व विधी करून, अग्निसेवाही सोडून, स्वतःच्या मनात स्वतःला स्थिर करा, द्वंद्व आणि मालकीभाव सोडून द्या.

एकान्तराशी वश्यात्मा भव भिक्षुरतन्द्रितः । तत्र योगापरो भूत्वा बाह्यस्पर्शविवर्जितः॥१६.

अत्यल्प अन्न घेणारे, मनावर नियंत्रण ठेवणारे, थकवा न येणारे भिक्षुक व्हा; तेथे योगाभ्यासात मग्न राहा आणि बाह्य विषयांपासून दूर रहा.

ततः प्राप्स्यति तं योगं दुः शसंयोगभेषजम् । मुक्तिहेतुमनौपम्यमनाख्येयमसङ्गिनम् । यत्संयोगान्न ते योगो भूयो भूतैर्भविष्यति॥१६.

मग तुला असा योग मिळेल की जो दुःखाच्या संयोगावर उपाय आहे, मुक्तीचा अद्वितीय आणि वर्णन करता न येणारा कारण आहे, आणि ज्यामुळे पुन्हा पंचमहाभूतांशी संयोग होणार नाही.

पितोवाच वत्स योगं ममाचक्ष्व मुक्तिहेतुमतः परम् । येन भूतैः पुनर्भूतो नेदृगः खमवाप्नुयाम्॥१६.

वडील म्हणाले: बाळा, असा योग मला सांग, जो मुक्तीचा सर्वोच्च कारण आहे, ज्यामुळे मी पुन्हा पंचमहाभूतांमध्ये अडकणार नाही.

यत्रासक्तिपरस्यात्मा मम संसारबन्धनैः । नैति योगमयोगोऽपि तं योगमधुना वद॥१६.

ज्यात आसक्त असतानाही आत्मा संसाराच्या बंधनात अडकत नाही, असा योग किंवा अयोग मला आता सांग.

संसारादित्यतापार्ति-विप्लुष्यद्देहमानसम् । ब्रह्मज्ञानाम्बुशीतेन सिञ्च मां वाक्यवारिणा॥१६.

संसाराच्या तापाने माझे शरीर आणि मन जळत आहे; ब्रह्मज्ञानरूपी शीतल वाणीच्या पाण्याने मला शिंपड.

अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम् । स्ववाक्यामृतपानेन मां जीवय पुनर्मृतम्॥१६.

अविद्येच्या काळ्या सापाने मला दंश केले आहे, त्याच्या विषाने मी त्रस्त झालो आहे; तुझ्या वचनरूपी अमृताने मला पुन्हा जिवंत कर.

पुत्र-दार-गृह-क्षेत्र-ममत्वनिगजडार्दितम् । मां मोचयेष्टसद्भाव-विज्ञानोद्घाटनैस्त्वरन्॥१६.

मुलगा, बायको, घर, शेत यांच्या ममतेच्या हत्तीने मी गोंधळलो आहे; खरे आणि शुभ ज्ञान उघडून मला लवकर मुक्त कर.

पुत्र उवाच शृणु तात ! यथा योगो दत्तात्रेयेण धीमता । अलर्काय पुरा प्रोक्तः सम्यक् पृष्टेन विस्तरात्॥१६.

मुलगा म्हणाला: वडील, पूर्वी दत्तात्रेयांनी अलर्काला जो योग विचारून सांगितला, तो तू नीट ऐक.

पितोवाच दत्तात्रेयः सुतः कस्य कथं वा योगमुक्तवान् । कश्चालर्को महाभागो यो यौगं परिपृष्टवान्॥१६.

वडील म्हणाले: दत्तात्रेय कोणाचा पुत्र आहे आणि त्याने योग कसा शिकवला? आणि हा भाग्यशाली अलर्क कोण आहे ज्याने त्यांना योगाबद्दल विचारले?