मार्कण्डेयपुराणम्

राजोवाच न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः । यदार्तजन्तुनिर्वाणदानोत्थमिति मे मतिः ॥ १५.

राजा म्हणाला: "दुःखी जीवांची वेदना कमी करून जो आनंद मिळतो, तो स्वर्गात किंवा ब्रह्मलोकातही मिळत नाही — हीच माझी ठाम धारणा आहे."

यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते । ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥ १५.

"माझ्या उपस्थितीत या यातना त्यांना त्रास देत नसतील, तर हे शुभमुखा, मी इथे पर्वतासारखा स्थिर राहीन."

यमपुरुष उवाच एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुण्यसमर्जितान् । भुङ्क्ष्व भोगानपास्येह यातनाः पापकर्मणाम् ॥ १५.

यमदूत म्हणाला: "या राजन, आपण पुढे जाऊ या; तुझ्या पुण्याने मिळणारे सुख उपभोग. येथे पाप्यांच्या यातना तुझ्यासाठी नाहीत."

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेते सुदुः खिताः । मत्सन्निधानात्सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥ १५.

राजा म्हणाला: "माझ्या उपस्थितीत हे नरकवासी दुःखी लोक सुखी होत असतील, तोपर्यंत मी इथून जाणार नाही."

धिक्तस्य जीवनं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् । यो नार्तमनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥ १५.

"जो मनुष्य संकटात असलेल्या, शरण आलेल्या आणि दुःखी असलेल्या जीवावर दया करत नाही, मग तो शत्रूच असला तरी, त्याचे जीवन निष्फळ आहे."

यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्तपरित्राणे न मानसम् ॥ १५.

जेव्हा कोणाचे मन दुःखी लोकांना वाचविण्याकडे वळत नाही, तेव्हा यज्ञ, दान किंवा तप या गोष्टींनी त्याला या जगात किंवा पुढच्या जन्मात काहीच उपयोग होत नाही.

नरस्य यस्य कठिनं मनो बालातुरादिषु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥ १५.

ज्याचे मन लहान मुलांवर, आजारी किंवा वृद्ध लोकांवर दयाळू नाही, त्याला मी माणूस समजत नाही; तो तर राक्षसच आहे.

एतेषां सन्निकर्षात्तु यद्यग्निपरितापजम् । तथोग्रगन्धजं वापि दुः खं नरकसम्भवम् ॥ १५.

या लोकांच्या जवळ गेल्याने जर आग जाळल्यासारखे किंवा घाण वासाने त्रास झाला, किंवा नरकासारखे दुःख वाटले—

क्षुत्पिपासाभवं दुः खं यच्च मूर्च्छाप्रदं महत् । एतेषां त्राणदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात्परम् ॥ १५.

—किंवा भूक आणि तहान यामुळे, किंवा फार मोठ्या वेदनेमुळे बेशुद्धी आली, तरीसुद्धा या लोकांना मदत करणे मला स्वर्गसुखापेक्षा मोठे वाटते.

प्राप्स्यन्त्यार्ता यदि सुखं बहवो दुः खिते मयि । किन्नु प्राप्तं मया न स्यात्तस्मात्त्वं व्रज माचिरम् ॥ १५.

जर माझ्या दुःखामुळे अनेक दुःखी लोकांना सुख मिळत असेल, तर मी अजून काय मिळवले नाही? म्हणून, तू वेळ न घालवता लगेच जा.

यमपुरुष उवाच एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ । अवश्यमस्माद्गन्तव्यं तस्मात्पार्थिव ! गम्यताम् ॥ १५.

यमाचे दूत म्हणाले: धर्म आणि इंद्र तुला घेण्यासाठी आले आहेत; राजन, तुला आमच्यासोबत जायलाच लागेल, म्हणून आता निघा.

धर्म उवाच नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारुह्य मा विलम्बस्व गम्यताम् ॥ १५.

धर्म म्हणाले: मी स्वतः तुला स्वर्गात घेऊन जातो, कारण तू माझी नीट सेवा केली आहेस; या विमानात बस आणि वेळ वाया घालवू नकोस, निघा.

राजोवाच नरके मानवा धर्म पीड्यन्तेऽत्र सहस्रशः । त्राहीति चार्ताः क्रन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहम् ॥ १५.

राजा म्हणाला: धर्मा, नरकात हजारो माणसे यातना भोगत आहेत; ते दुःखी लोक 'आम्हाला वाचवा' असे ओरडतात—म्हणून मी जात नाही.

इन्द्र उवाच कर्मणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिणाम् । स्वर्गस्त्वयापि गन्तव्यो नृप ! पुण्येन कर्मणा ॥ १५.

इंद्र म्हणाले: या लोकांनी वाईट कर्म केल्यामुळे ते नरकात गेले आहेत; पण राजन, तू पुण्यामुळे स्वर्गात जायला हवे.

राजोवाच यदि जानासि धर्म ! त्वं त्वं वा शक्र ! शचीपते । मम यावत्प्रमाणन्तु शुभं तद्वक्तुमर्हथः ॥ १५.

राजा म्हणाला: धर्मा, किंवा शचीपती इंद्रा, तुम्हाला माहिती असेल तर माझ्या पुण्याचे किती प्रमाण आहे ते सांगा.

धर्म उवाच अब्बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षता धारा गड्गायां सिकता यथा ॥ १५.

धर्म म्हणाले: जसे समुद्रातील थेंब, आकाशातील तारे, पावसाच्या धारा किंवा गंगेतील वाळूचे कण असंख्य आहेत—

असंख्येया महाराज यथा बिन्द्वादयो ह्यपाम् । तथा तवापि पुण्यस्य संख्या नैवोपपद्यते ॥ १५.

राजाधिराज, तसंच तुझे पुण्यही मोजता येणार नाही इतके प्रचंड आहे.

अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्वतः । तदेव शतसाहस्त्रं संख्यामुपगतं तव ॥ १५.

आज तू नरकातील या लोकांवर दया दाखवलीस, त्यामुळे तुझे पुण्य शंभर हजार पट वाढले आहे.

तद्गच्छ त्वं नृपश्रेष्ठ तद्भाक्तुममरालयम् । एतेऽपि पापं नरके क्षपयन्तु स्वकर्मजम् ॥ १५.

म्हणून, राजश्रेष्ठा, तू अमरांच्या लोकात जाऊन तेथे सुख उपभोग; आणि हे पापी लोक त्यांच्या कर्माने नरकातील शिक्षा भोगू देत.

राजोवाच कथं स्पृहां करिष्यन्ति मत्सम्पर्केषु मानवाः । यदि सत्सन्निधावेषामुकत्कर्षो नोपजायते ॥ १५.

राजा म्हणाला: जर चांगल्या लोकांच्या संगतीतही या लोकांचे दुःख कमी होत नसेल, तर माझ्या सहवासाची इच्छा लोकांना कशी होईल?

तस्माद्यत्सुकृतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन मुच्यन्तु नरकात्पापिनो यातनां गताः ॥ १५.

म्हणून, देवाधिदेवा, माझ्याकडे जेवढे पुण्य आहे, त्याच्या जोरावर नरकात शिक्षा भोगणारे हे पापी लोक मुक्त व्हावेत.

इन्द्र उवाच एवमूर्ध्वतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते । एतांश्च नरकात्पश्य विमुक्तान् पापकारिणः ॥ १५.

इंद्र म्हणाले: राजन, त्यामुळे तुला आणखी उच्च स्थान मिळाले आहे; पाहा, हे पाप करणारे नरकातून मुक्त झाले आहेत.

पुत्र उवाच ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः । विमानञ्चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥ १५.

पुत्र म्हणतो: मग त्या राजावर फुलांची वृष्टी झाली, आणि त्याला विमानात बसवून हरिने त्याला स्वर्गलोकात नेले.

अहञ्चान्ये च ये तत्र यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥ १५.

मी आणि इतर जे तेथे त्या यातनांमधून मुक्त झालो, ते आपापल्या कर्माच्या फळानुसार दुसऱ्या जन्माला गेलो.

एवमेते समाख्याता नरका द्विजसत्तम । येन येन च पापेन यां यां योनिमुपैति वै ॥ १५.

द्विजश्रेष्ठा, मी तुला हे नरक आणि कोणत्या पापामुळे कोणत्या योनीत जन्म मिळतो ते सांगितले.

तत्तत्सर्वं समाख्यातं यथा दृष्टं मया पुरा । पुरानुभवजं ज्ञानमवाप्यावितथं तव । अतः परं महाभाग किमन्यत्कथयामि ते ॥ १५.

हे सर्व मी जसे पूर्वी पाहिले तसे तुला सांगितले; माझ्या अनुभवातून मिळालेले खरे आणि अचूक ज्ञान तुला दिले. आता, भाग्यवान, तुला आणखी काय सांगू?

16(16) पितोवाच कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितम् । स्वरूपमतिहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम्॥१६.

वडील म्हणाले: बाळा, तू मला या संसाराची स्थिती, त्याचे खरे रूप, मनाला गुंतवणारे आणि घड्याळाच्या यंत्रासारखे बदलत नसलेले, सांगितलेस.

तदेवमेतदखिलं मयावगतमीदृशम् । किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन् व्यवस्थिते॥१६.

हे सर्व मी तुझ्या सांगण्याप्रमाणे नीट समजून घेतले आहे. या स्थितीत मला काय करावे ते सांग.

पुत्र उवाच यदि मद्वचनं तात श्रद्दधास्यविशङ्कितः । तत् परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव॥१६.

मुलगा म्हणाला: वडील, जर तुम्ही माझ्या शब्दांवर निःसंशय विश्वास ठेवला, तर गृहस्थाश्रम सोडून वनवासाचा मार्ग स्वीकारा.