मार्कण्डेयपुराणम्

स्वकर्मफलभोक्तॄणां पुण्यानां पापिनां तथा । तदेह्यन्यत्र गच्छामो दृष्टं सर्वं त्वयाधुना । त्वया दृष्टो हि नरकस्तदेह्यन्यत्र गम्यताम् ॥ १५.

आपल्या कर्माचे फळ भोगणाऱ्या पुण्यवान आणि पापी लोकांसाठी आपण दुसरीकडे जाऊ या; कारण तू सर्व काही पाहिले आहेस; नरकही पाहिलास, म्हणून आता पुढे जाऊ या.

पुत्र उवाच ततस्तमग्रतः कृत्वा स राजा गन्तुमुद्यतः । ततश्च सर्वैरुत्क्रुष्टं यातनास्थायिभिर्नृभिः ॥ १५.

पुत्र म्हणाला: मग त्या राजाला पुढे ठेवून तो निघायला सज्ज झाला. तेव्हा तेथे यातना भोगणारे सर्व नर एकत्रितपणे ओरडू लागले.

प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् । त्वदङ्गसङ्गी पवनो मनो ह्लादयते हि नः ॥ १५.

"राजा, कृपा कर, थोडा वेळ इथे थांब. तुझ्या शरीराला स्पर्श करणारा वारा आमच्या मनाला आनंद देतो."

परितापञ्च गात्रेभ्यः पीडाबाधाश्च कृत्स्नशः । अपहन्ति नरव्याघ्र यदां कुर महीपते ॥ १५.

"माणसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, ज्या वेळी तुझ्या अंगाला लागलेला वारा आम्हाला स्पर्श करतो, त्या वेळी आमच्या सर्व अंगांतील वेदना आणि त्रास पूर्णपणे नाहीसे होतात."

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुषं नृपः । पप्रच्छ कथमेतेषामाह्लादो मयि तिष्ठति ॥ १५.

त्यांचे हे बोल ऐकून, राजाने यमदूताला विचारले, "माझ्यामुळे यांना असा आनंद कसा मिळतो?"

किं मया कर्म तत्पुण्यं मर्त्यलोके महत्कृतम् । आह्लाददायिनी व्युष्टिर्येनेयं तदुदीरय ॥ १५.

"मर्त्यलोकात मी असे कोणते पुण्यकर्म केले की ज्यामुळे येथे असा आनंद आणि शांती मिळते? ते मला सांग."

यमपुरुष उवाच पितृदेवातिथिप्रैष्यशिष्टेनान्नेन ते तनुः । पुष्टिमभ्यागता यस्मात्तद्गतं च मनो यतः ॥ १५.

यमदूत म्हणाला: "तुझ्या शरीराला जे अन्न मिळाले ते पितर, देव, अतिथी, दूत आणि योग्य लोकांना योग्य रीतीने अर्पण केले होते, आणि तुझे मनही त्यात एकरूप होते —"

ततस्त्वद्गात्रसंसर्गो पवनो ह्लाददायकः । पापकर्मकृतो राजन् यातना न प्रबाधते ॥ १५.

"म्हणूनच, राजन, तुझ्या अंगाला स्पर्श केलेला वारा आनंद देतो; आणि पाप केलेल्यांना तुझ्या उपस्थितीत यातना त्रास देत नाहीत."

अश्वमेधादयो यज्ञास्त्वयेष्टा विधिवद्यतः । ततस्त्वद्दर्शनाद्याम्या यन्त्रशस्त्राग्निवायसाः ॥ १५.

"तू विधिपूर्वक केलेले अश्वमेध यज्ञ आणि इतर सर्व यज्ञ, तसेच तुझ्या केवळ दर्शनामुळेही, यमाच्या शस्त्र, यंत्र, अग्नी आणि वाऱ्याने होणारा त्रास कमी झाला आहे."

पीडनच्छेददाहादिमहादुः खस्य हेतवः । मृदुत्वमागता राजन् तेजसापहतास्तव ॥ १५.

"राजन, मारहाण, छेद, जाळणे आणि इतर मोठ्या यातनांचे कारण असलेले दुःख तुझ्या तेजामुळे सौम्य झाले आहे."

राजोवाच न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः । यदार्तजन्तुनिर्वाणदानोत्थमिति मे मतिः ॥ १५.

राजा म्हणाला: "दुःखी जीवांची वेदना कमी करून जो आनंद मिळतो, तो स्वर्गात किंवा ब्रह्मलोकातही मिळत नाही — हीच माझी ठाम धारणा आहे."

यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते । ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥ १५.

"माझ्या उपस्थितीत या यातना त्यांना त्रास देत नसतील, तर हे शुभमुखा, मी इथे पर्वतासारखा स्थिर राहीन."

यमपुरुष उवाच एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुण्यसमर्जितान् । भुङ्क्ष्व भोगानपास्येह यातनाः पापकर्मणाम् ॥ १५.

यमदूत म्हणाला: "या राजन, आपण पुढे जाऊ या; तुझ्या पुण्याने मिळणारे सुख उपभोग. येथे पाप्यांच्या यातना तुझ्यासाठी नाहीत."

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेते सुदुः खिताः । मत्सन्निधानात्सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥ १५.

राजा म्हणाला: "माझ्या उपस्थितीत हे नरकवासी दुःखी लोक सुखी होत असतील, तोपर्यंत मी इथून जाणार नाही."

धिक्तस्य जीवनं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् । यो नार्तमनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥ १५.

"जो मनुष्य संकटात असलेल्या, शरण आलेल्या आणि दुःखी असलेल्या जीवावर दया करत नाही, मग तो शत्रूच असला तरी, त्याचे जीवन निष्फळ आहे."

यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्तपरित्राणे न मानसम् ॥ १५.

जेव्हा कोणाचे मन दुःखी लोकांना वाचविण्याकडे वळत नाही, तेव्हा यज्ञ, दान किंवा तप या गोष्टींनी त्याला या जगात किंवा पुढच्या जन्मात काहीच उपयोग होत नाही.

नरस्य यस्य कठिनं मनो बालातुरादिषु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥ १५.

ज्याचे मन लहान मुलांवर, आजारी किंवा वृद्ध लोकांवर दयाळू नाही, त्याला मी माणूस समजत नाही; तो तर राक्षसच आहे.

एतेषां सन्निकर्षात्तु यद्यग्निपरितापजम् । तथोग्रगन्धजं वापि दुः खं नरकसम्भवम् ॥ १५.

या लोकांच्या जवळ गेल्याने जर आग जाळल्यासारखे किंवा घाण वासाने त्रास झाला, किंवा नरकासारखे दुःख वाटले—

क्षुत्पिपासाभवं दुः खं यच्च मूर्च्छाप्रदं महत् । एतेषां त्राणदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात्परम् ॥ १५.

—किंवा भूक आणि तहान यामुळे, किंवा फार मोठ्या वेदनेमुळे बेशुद्धी आली, तरीसुद्धा या लोकांना मदत करणे मला स्वर्गसुखापेक्षा मोठे वाटते.

प्राप्स्यन्त्यार्ता यदि सुखं बहवो दुः खिते मयि । किन्नु प्राप्तं मया न स्यात्तस्मात्त्वं व्रज माचिरम् ॥ १५.

जर माझ्या दुःखामुळे अनेक दुःखी लोकांना सुख मिळत असेल, तर मी अजून काय मिळवले नाही? म्हणून, तू वेळ न घालवता लगेच जा.

यमपुरुष उवाच एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ । अवश्यमस्माद्गन्तव्यं तस्मात्पार्थिव ! गम्यताम् ॥ १५.

यमाचे दूत म्हणाले: धर्म आणि इंद्र तुला घेण्यासाठी आले आहेत; राजन, तुला आमच्यासोबत जायलाच लागेल, म्हणून आता निघा.

धर्म उवाच नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारुह्य मा विलम्बस्व गम्यताम् ॥ १५.

धर्म म्हणाले: मी स्वतः तुला स्वर्गात घेऊन जातो, कारण तू माझी नीट सेवा केली आहेस; या विमानात बस आणि वेळ वाया घालवू नकोस, निघा.

राजोवाच नरके मानवा धर्म पीड्यन्तेऽत्र सहस्रशः । त्राहीति चार्ताः क्रन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहम् ॥ १५.

राजा म्हणाला: धर्मा, नरकात हजारो माणसे यातना भोगत आहेत; ते दुःखी लोक 'आम्हाला वाचवा' असे ओरडतात—म्हणून मी जात नाही.

इन्द्र उवाच कर्मणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिणाम् । स्वर्गस्त्वयापि गन्तव्यो नृप ! पुण्येन कर्मणा ॥ १५.

इंद्र म्हणाले: या लोकांनी वाईट कर्म केल्यामुळे ते नरकात गेले आहेत; पण राजन, तू पुण्यामुळे स्वर्गात जायला हवे.

राजोवाच यदि जानासि धर्म ! त्वं त्वं वा शक्र ! शचीपते । मम यावत्प्रमाणन्तु शुभं तद्वक्तुमर्हथः ॥ १५.

राजा म्हणाला: धर्मा, किंवा शचीपती इंद्रा, तुम्हाला माहिती असेल तर माझ्या पुण्याचे किती प्रमाण आहे ते सांगा.

धर्म उवाच अब्बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षता धारा गड्गायां सिकता यथा ॥ १५.

धर्म म्हणाले: जसे समुद्रातील थेंब, आकाशातील तारे, पावसाच्या धारा किंवा गंगेतील वाळूचे कण असंख्य आहेत—

असंख्येया महाराज यथा बिन्द्वादयो ह्यपाम् । तथा तवापि पुण्यस्य संख्या नैवोपपद्यते ॥ १५.

राजाधिराज, तसंच तुझे पुण्यही मोजता येणार नाही इतके प्रचंड आहे.

अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्वतः । तदेव शतसाहस्त्रं संख्यामुपगतं तव ॥ १५.

आज तू नरकातील या लोकांवर दया दाखवलीस, त्यामुळे तुझे पुण्य शंभर हजार पट वाढले आहे.

तद्गच्छ त्वं नृपश्रेष्ठ तद्भाक्तुममरालयम् । एतेऽपि पापं नरके क्षपयन्तु स्वकर्मजम् ॥ १५.

म्हणून, राजश्रेष्ठा, तू अमरांच्या लोकात जाऊन तेथे सुख उपभोग; आणि हे पापी लोक त्यांच्या कर्माने नरकातील शिक्षा भोगू देत.