मार्कण्डेयपुराणम्

अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं च स गच्छति । एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णापहारिणाम् ॥ १५.

तो अपस्माराचा रोगी होतो आणि शूद्र म्हणून जन्म घेतो; गाई किंवा सोनं चोरणाऱ्यांसाठीही हाच क्रम आहे.

विद्यापहारिणश्चोग्रा निष्क्रयभ्रंशिनो गुरोः । जायामन्यस्य पुरुषः पारख्यां प्रतिपादयन् ॥ १५.

जो विद्या चोरतो, मोठा फसवणूक करतो, दुसऱ्याची पत्नी घेतो किंवा तिला दुसऱ्याला देतो, तोही याच्यात सामील आहे.

प्राप्नोति षण्ढतां मूढो यातनाभ्यः परिच्युतः । यः करोति नरो होममसमिद्धे विभावसौ ॥ १५.

जो मूढ माणूस हे करतो तो नपुंसक होतो आणि यातनांपासून दूर फेकला जातो; आणि जो अग्नी पेटवता न करता होम करतो तोही तसाच होतो.

सोऽजिर्णव्याधिदुः खार्तो मन्दाग्निः संप्रजायते । परनिन्दा कृतघ्रत्वं परमर्मावघट्टनम् ॥ १५.

तो अपचन, आजार, दुःख, मंद पचनशक्ती याने त्रस्त होतो; दुसऱ्याची निंदा, कृतघ्नपणा आणि दुसऱ्याला हानी पोहोचवणं हेही त्याच्यामागे येतात.

नैष्ठुर्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम् । परस्वहरणाशौचं देवतानाञ्च कुत्सनम् ॥ १५.

कठोरपणा, निर्दयपणा, परस्त्रीगमन, चोरी, अपवित्रता आणि देवांची निंदा हेही यात येतात.

निकृत्या कञ्चनं नृणां कार्पण्यं च नृणां वधः । यानि च प्रतिषिद्धानि तत्प्रवृत्तिश्च सन्तता ॥ १५.

माणसांकडून फसवून सोनं घेणं, कंजुषपणाने माणसांचा वध करणं, आणि वारंवार निषिद्ध कृत्य करणं हेही लक्षात घ्यावं.

उपलक्ष्याणि जानीयान्मुक्तानां नरकादनु । दया भूतेषु संवादः परलोकप्रतिक्रिया ॥ १५.

हे सर्व नरकातून सुटलेल्या लोकांची लक्षणं आहेत असं ओळखावं; सर्व प्राण्यांवर दया, सत्य बोलणं आणि पुढच्या जन्माची तयारी ही त्याची उपाय आहेत.

सत्यं भूतहितार्थोक्तिर्वेदप्रामाण्यदर्शनम् । गुरुदेवर्षिसिद्धर्षिपूजनं साधुसङ्गमः ॥ १५.

सत्य बोलणे, सर्व जीवांच्या हितासाठी वागणे, वेदांचा अधिकार मानणे, गुरु, देव, ऋषी आणि सिद्ध ऋषी यांचा सन्मान करणे, तसेच सज्जनांची संगत करणे — हे सर्व गुण सांगितले आहेत.

सत्क्रियाभायसनं मैत्रीमिति बुध्यते पण्डितः । अन्यानि चैव सद्धर्मङ्क्रियाभूतानि यानि च ॥ १५.

सद्गुणांची सवय लावणे, मैत्री वाढवणे आणि जे जे खरे धर्मकृत्य आहेत, ती सर्व कृत्ये पंडितजन सद्गुणच समजतात.

स्वर्गच्युतानां लिङ्गानि पुरुषाणामपापिनाम् । एतदुद्देशतो राजन् भवतः कथितं मया ॥ १५.

राजा, स्वर्गातून खाली पडलेल्या निष्पाप पुरुषांची लक्षणे मी तुला थोडक्यात सांगितली आहेत.

स्वकर्मफलभोक्तॄणां पुण्यानां पापिनां तथा । तदेह्यन्यत्र गच्छामो दृष्टं सर्वं त्वयाधुना । त्वया दृष्टो हि नरकस्तदेह्यन्यत्र गम्यताम् ॥ १५.

आपल्या कर्माचे फळ भोगणाऱ्या पुण्यवान आणि पापी लोकांसाठी आपण दुसरीकडे जाऊ या; कारण तू सर्व काही पाहिले आहेस; नरकही पाहिलास, म्हणून आता पुढे जाऊ या.

पुत्र उवाच ततस्तमग्रतः कृत्वा स राजा गन्तुमुद्यतः । ततश्च सर्वैरुत्क्रुष्टं यातनास्थायिभिर्नृभिः ॥ १५.

पुत्र म्हणाला: मग त्या राजाला पुढे ठेवून तो निघायला सज्ज झाला. तेव्हा तेथे यातना भोगणारे सर्व नर एकत्रितपणे ओरडू लागले.

प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् । त्वदङ्गसङ्गी पवनो मनो ह्लादयते हि नः ॥ १५.

"राजा, कृपा कर, थोडा वेळ इथे थांब. तुझ्या शरीराला स्पर्श करणारा वारा आमच्या मनाला आनंद देतो."

परितापञ्च गात्रेभ्यः पीडाबाधाश्च कृत्स्नशः । अपहन्ति नरव्याघ्र यदां कुर महीपते ॥ १५.

"माणसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, ज्या वेळी तुझ्या अंगाला लागलेला वारा आम्हाला स्पर्श करतो, त्या वेळी आमच्या सर्व अंगांतील वेदना आणि त्रास पूर्णपणे नाहीसे होतात."

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुषं नृपः । पप्रच्छ कथमेतेषामाह्लादो मयि तिष्ठति ॥ १५.

त्यांचे हे बोल ऐकून, राजाने यमदूताला विचारले, "माझ्यामुळे यांना असा आनंद कसा मिळतो?"

किं मया कर्म तत्पुण्यं मर्त्यलोके महत्कृतम् । आह्लाददायिनी व्युष्टिर्येनेयं तदुदीरय ॥ १५.

"मर्त्यलोकात मी असे कोणते पुण्यकर्म केले की ज्यामुळे येथे असा आनंद आणि शांती मिळते? ते मला सांग."

यमपुरुष उवाच पितृदेवातिथिप्रैष्यशिष्टेनान्नेन ते तनुः । पुष्टिमभ्यागता यस्मात्तद्गतं च मनो यतः ॥ १५.

यमदूत म्हणाला: "तुझ्या शरीराला जे अन्न मिळाले ते पितर, देव, अतिथी, दूत आणि योग्य लोकांना योग्य रीतीने अर्पण केले होते, आणि तुझे मनही त्यात एकरूप होते —"

ततस्त्वद्गात्रसंसर्गो पवनो ह्लाददायकः । पापकर्मकृतो राजन् यातना न प्रबाधते ॥ १५.

"म्हणूनच, राजन, तुझ्या अंगाला स्पर्श केलेला वारा आनंद देतो; आणि पाप केलेल्यांना तुझ्या उपस्थितीत यातना त्रास देत नाहीत."

अश्वमेधादयो यज्ञास्त्वयेष्टा विधिवद्यतः । ततस्त्वद्दर्शनाद्याम्या यन्त्रशस्त्राग्निवायसाः ॥ १५.

"तू विधिपूर्वक केलेले अश्वमेध यज्ञ आणि इतर सर्व यज्ञ, तसेच तुझ्या केवळ दर्शनामुळेही, यमाच्या शस्त्र, यंत्र, अग्नी आणि वाऱ्याने होणारा त्रास कमी झाला आहे."

पीडनच्छेददाहादिमहादुः खस्य हेतवः । मृदुत्वमागता राजन् तेजसापहतास्तव ॥ १५.

"राजन, मारहाण, छेद, जाळणे आणि इतर मोठ्या यातनांचे कारण असलेले दुःख तुझ्या तेजामुळे सौम्य झाले आहे."

राजोवाच न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः । यदार्तजन्तुनिर्वाणदानोत्थमिति मे मतिः ॥ १५.

राजा म्हणाला: "दुःखी जीवांची वेदना कमी करून जो आनंद मिळतो, तो स्वर्गात किंवा ब्रह्मलोकातही मिळत नाही — हीच माझी ठाम धारणा आहे."

यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते । ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥ १५.

"माझ्या उपस्थितीत या यातना त्यांना त्रास देत नसतील, तर हे शुभमुखा, मी इथे पर्वतासारखा स्थिर राहीन."

यमपुरुष उवाच एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुण्यसमर्जितान् । भुङ्क्ष्व भोगानपास्येह यातनाः पापकर्मणाम् ॥ १५.

यमदूत म्हणाला: "या राजन, आपण पुढे जाऊ या; तुझ्या पुण्याने मिळणारे सुख उपभोग. येथे पाप्यांच्या यातना तुझ्यासाठी नाहीत."

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेते सुदुः खिताः । मत्सन्निधानात्सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥ १५.

राजा म्हणाला: "माझ्या उपस्थितीत हे नरकवासी दुःखी लोक सुखी होत असतील, तोपर्यंत मी इथून जाणार नाही."

धिक्तस्य जीवनं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् । यो नार्तमनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥ १५.

"जो मनुष्य संकटात असलेल्या, शरण आलेल्या आणि दुःखी असलेल्या जीवावर दया करत नाही, मग तो शत्रूच असला तरी, त्याचे जीवन निष्फळ आहे."

यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्तपरित्राणे न मानसम् ॥ १५.

जेव्हा कोणाचे मन दुःखी लोकांना वाचविण्याकडे वळत नाही, तेव्हा यज्ञ, दान किंवा तप या गोष्टींनी त्याला या जगात किंवा पुढच्या जन्मात काहीच उपयोग होत नाही.

नरस्य यस्य कठिनं मनो बालातुरादिषु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥ १५.

ज्याचे मन लहान मुलांवर, आजारी किंवा वृद्ध लोकांवर दयाळू नाही, त्याला मी माणूस समजत नाही; तो तर राक्षसच आहे.

एतेषां सन्निकर्षात्तु यद्यग्निपरितापजम् । तथोग्रगन्धजं वापि दुः खं नरकसम्भवम् ॥ १५.

या लोकांच्या जवळ गेल्याने जर आग जाळल्यासारखे किंवा घाण वासाने त्रास झाला, किंवा नरकासारखे दुःख वाटले—

क्षुत्पिपासाभवं दुः खं यच्च मूर्च्छाप्रदं महत् । एतेषां त्राणदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात्परम् ॥ १५.

—किंवा भूक आणि तहान यामुळे, किंवा फार मोठ्या वेदनेमुळे बेशुद्धी आली, तरीसुद्धा या लोकांना मदत करणे मला स्वर्गसुखापेक्षा मोठे वाटते.