मार्कण्डेयपुराणम्

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः । मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति॥९.

म्हणून तो दुष्ट, ब्राह्मणद्वेष्टा, ज्ञानी लोकांनी खाली पाडलेला, माझ्या शापाने बाधित झालेला मूढ, आता बक म्हणजेच बगळा होईल.

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रोऽपि कौशिकः । त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत॥९.

पक्षी म्हणाले — हा शाप ऐकून, तेजस्वी कौशिक विश्वामित्रानेही तुला प्रत्युत्तर दिले, 'तूही बगळा होशील' असा शाप दिला.

अन्योऽन्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युती । वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः॥९.

एकमेकांना शाप देऊन, हे दोघे तेजस्वी वसिष्ठ आणि कौशिक विश्वामित्र पशुरूपात गेले.

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यमितौजसौ । युयुधातेऽतिसंरब्धौ महाबलपराक्रमौ॥९.

इतर जन्म घेतले तरी, अपार तेजाचे ते दोघे प्रचंड रागाने, मोठ्या ताकदीने आणि धाडसाने एकमेकांशी लढले.

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः । यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः॥९.

बगळ्याची उंची दोन हजार योजन होती, तर बकाची म्हणजे बगळ्याची तीन हजार नव्वद योजन होती, हे ब्राह्मण.

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ । प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस्तदा॥९.

त्या दोघांनी पंखांनी एकमेकांवर जबरदस्त आघात केले आणि त्यामुळे सर्व प्राण्यांमध्ये भीती पसरली.

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् । आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत्॥९.

बकाने पंख झटकून, रक्ताळ्या डोळ्यांनी हल्ला केला; तर उंच मान असलेल्या बगळ्याने पायांनी बकावर प्रहार केला.

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि । गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा॥९.

त्यांच्या पंखांच्या वाऱ्याने पर्वत खाली पडले; पर्वत कोसळल्याने पृथ्वी थरथरली.

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च । ननाम चैकपार्श्वेन पातालगमनोन्मुखी॥९.

कंप पावलेल्या पृथ्वीमुळे समुद्राचे पाणी उसळले, आणि पृथ्वी एका बाजूला झुकून पाताळात जाण्यास तयार झाली.

केचिदिगरिनिपातेन केचिदम्भोधिवारिणा । केचिन्महीसञ्चलनात् प्रययुः प्राणिनः क्षयम्॥९.

काही पर्वत कोसळल्याने, काही समुद्राच्या पाण्याने, तर काही पृथ्वी हलल्याने प्राणी नष्ट झाले.

इति सर्वं परित्रस्तं हाहाभूतमचेतनम् । जगदासीत् सुसम्भ्रान्तं पर्यस्तक्षितिमण्डलम्॥९.

अशा रीतीने सगळे जग घाबरले, जणू प्राणच गेले, गोंधळले; साऱ्या पृथ्वीवर मोठा गोंधळ आणि उलथापालथ झाली.

हा वत्स ! हा कान्त ! शिशो ! प्रयाह्येषोऽस्मि संस्थितः । हा प्रिये ! कान्त ! शैलोऽयं पतत्याशु पलायताम्॥९.

अरे बाळा! अरे प्रिये! अरे लहानग्या! पळा, मी आता मरणार आहे! अरे प्रिये! अरे सख्या! हा डोंगर कोसळतोय — पटकन पळा!

इत्याकुलीकृते लोके संत्रासविमुखे तदा । सुरैः परिवृतः सर्वैराजगाम पितामहः॥९.

अशा प्रकारे सगळ्या जगात घबराट आणि भीती निर्माण झाली असता, सर्व देवांनी वेढलेल्या ब्रह्मदेवाने तेथे आगमन केले.

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिकोपितौ । युद्धं वा विरमत्वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च॥९.

विश्वांचे स्वामी त्या दोघांना, जे फारच रागावले होते, म्हणाले, "हे युद्ध थांबवा आणि सर्व लोक पुन्हा शांततेत नांदू द्या."

शृण्वन्तावपि तौ वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोपामर्षसमाविष्टो युयुधाते न तस्थतुः॥९.

ब्रह्मदेवांचे हे शब्द ऐकूनसुद्धा, दोघेही राग आणि द्वेषाने भरलेले असल्यामुळे, त्यांनी युद्ध थांबवले नाही, तर लढतच राहिले.

ततः पितामहो देवस्तं दृष्ट्वा लोकसंक्षयम् । तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्यग्भावमपानुदत्॥९.

मग पितामह ब्रह्मदेवांनी, लोकांचा नाश होताना पाहून आणि त्या दोघांचे कल्याण व्हावे म्हणून, त्यांच्या मनातील वैरभाव नाहीसा केला.

ततस्तौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः । व्युदस्ते तामसे भावे वशिष्ठ०-कौशिकर्षभौ॥९.

मग प्रजापती देवाने, त्यांना त्यांच्या पूर्वीच्या देहात पाहून, म्हणाले, "वसिष्ठ आणि कौशिक, तुम्ही आता त्या अंधकारमय अवस्थेतून मुक्त झाला आहात."

जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम । तामसं भावमाश्रित्य ईदृग्युद्धं चिकीर्षितम्॥९.

"वसिष्ठा, बाळा, थांब आणि तूही, श्रेष्ठ कौशिका, थांब. अज्ञानाच्या प्रभावाखाली तुम्ही दोघांनी हे युद्ध करायचे ठरवले होते."

राजसूयविपाकोऽयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः॥९.

"राजा हरिश्चंद्राच्या राजसूय यज्ञाचा हा परिणाम आहे; तुमच्या या भांडणामुळे पृथ्वीचा नाश होत आहे."

न चापि कौशिकश्रेष्ठस्तस्य राज्ञोऽपरध्यते । स्वर्गप्राप्तिकरो ब्रह्मन्नपकारपदे स्थितः॥९.

"कौशिकश्रेष्ठा, त्या राजाने काहीही चुकीचे केलेले नाही; तो तर लोकांना स्वर्ग मिळवून देणाऱ्या मार्गावर आहे, चुकीच्या मार्गावर नाही, हे ब्राह्मणा."

तपो विघ्नस्य कर्तारौ कामक्रोधवशं गतौ । परित्यजत भद्रं वो ब्रह्म हि प्रचुरं बलम्॥९.

"इच्छा आणि राग यांच्या वश झालेले तुम्ही दोघे तपस्येला अडथळा आणत आहात; हे सोडा, तुमचे कल्याण होवो, कारण ब्रह्मतेज फार मोठे आहे."

एवमुक्तौ ततस्तेन लज्जितौ तावुभावपि । क्षमयामासतुः प्रीत्या परिष्वज्य परस्परम्॥९.

त्यांनी असे सांगितल्यावर, त्या दोघांना लाज वाटली आणि त्यांनी एकमेकांना प्रेमाने क्षमा करून आलिंगन दिले.

ततः सुरैर्वन्द्यमानो ब्रह्मा लोकं निजं ययौ । वशिष्ठोऽप्यात्मनः स्थानं कौशिकोऽपि स्वामाश्रयम्॥९.

मग देवांनी वंदन केल्यावर ब्रह्मदेव त्यांच्या स्वतःच्या लोकात गेले; वसिष्ठही आपल्या स्थानावर गेले आणि कौशिक आपल्या आश्रयस्थानी परतले.

एतदाडिबकं युद्धं हरिश्चन्द्रकथां तथा । कथयिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति चैव ये॥९.

जे माणसे हे आडिबकांचे युद्ध आणि हरिश्चंद्राची कथा सांगतील किंवा नीट ऐकतील—

तेषां पापापनोदन्तु श्रुतं ह्येव करिष्यति । न चैव विघ्नकार्याणि भविष्यन्ति कदाचन॥९.

त्यांचे सर्व पाप दूर होतील आणि त्यांच्या कोणत्याही कामात अडथळे येणार नाहीत.

पञ्चदशोऽध्यायः यमकिङ्कर उवाच पतितात्प्रतिगृह्यार्थं खरयोनिं व्रजेद्द्विजः । नरकात्प्रतिमुक्तस्तु कृमिः पतितयाजकः ॥ १५.

पंधरावा अध्याय यमदूत म्हणाला: जर द्विज एखाद्या पतिताकडून काही घेतो, तर तो गाढव म्हणून जन्म घेतो; आणि नरकातून सुटलेला पतित यजमान किडा म्हणून जन्म घेतो.

उपाध्यायव्यलीकन्तु कृत्वा श्वा भवति द्विजः । तज्जायां मनसावाञ्छन् तद्द्रव्यञ्चाप्यसंशयम् ॥ १५.

जो द्विज आपल्या उपाध्यायाचा अपमान करतो, तो कुत्रा म्हणून जन्म घेतो; आणि जो मनानेच त्याच्या पत्नीकडे किंवा संपत्तीवर वासना धरतो, त्याबद्दल काही शंका नाही.

गर्दभो जायते जन्तुः पित्रोश्चाप्यवमानकः । मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्प्रजायते ॥ १५.

जो आपल्या आईवडिलांचा अपमान करतो, तो गाढव म्हणून जन्म घेतो; आणि जो त्यांना शिव्या देतो, तो शारिकेच्या रूपात जन्म घेतो.

भ्रातुः पत्न्यवमन्ता च कपोतत्वं प्रपद्यते । तामेव पीडयित्वा तु कच्छपत्वं प्रपद्यते ॥ १५.

जो आपल्या भावाच्या पत्नीचा अपमान करतो, तो कबुतर म्हणून जन्म घेतो; पण जो तिला त्रास देतो, तो कासव म्हणून जन्म घेतो.