मार्कण्डेयपुराणम्

तत्राप्सरा वपुर्नाम मुनिक्षोभणगर्विता । प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः॥१.

तेथे वपु नावाची एक अप्सरा, मुनिंना व्याकुळ करण्याच्या सामर्थ्यावर गर्व करून म्हणाली, "आज मी त्या मुनि जिथे आहेत तिथे जाईन."

अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम्॥१.

आज मी मदनाच्या मदतीने, ज्याचे बाण कामभावनेने ओतप्रोत आहेत, त्या इंद्रियांना वश करणाऱ्या मुनिला जिंकून दाखवीन.

ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । तमप्यद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम्॥१.

ब्रह्मा असो, जनार्दन असो किंवा नीलकंठ असो, आज मी त्यांनाही कामदेवाच्या बाणांनी जखमी करू शकते.

इत्युक्त्वा प्रजगामाथ प्रालेयाद्रिं वपुस्तदा । मुनेस्तपः प्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम्॥१.

असे म्हणून वपु त्या वेळी हिमालयाकडे गेली, जिथे त्या मुनिंच्या तपश्चर्येच्या प्रभावामुळे जंगली प्राणीही शांत होते.

स पुंस्कोकिलमाधुर्या यत्रास्ते स महामुनिः । क्रोशमात्रं स्थिता तस्मादगायत वराप्सराः॥१.

जिथे तो महान मुनी, नर कोकिळाच्या गाण्यासारखा मधुर, वास करत होता, तिथे त्या उत्तम अप्सरा थोड्या अंतरावर उभ्या राहून गाऊ लागल्या.

तद्गीतध्वनिमाकर्ण्य मुनिर्विस्मितमानसः । जगाम तत्र यत्रास्ते सा बाला रुचिरानना॥१.

त्या गाण्याचा आवाज ऐकून, मुनी आश्चर्यचकित मनाने तिथे गेला, जिथे ती सुंदर चेहऱ्याची कन्या उभी होती.

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं मुनिः संस्तभ्य मानसम् । क्षोभणायागतां ज्ञात्वा कोपामर्षसन्वितः॥१.

तिला सर्वांग सुंदर पाहून, मुनीने आपले मन आवरले; तिने आपली तपश्चर्या भंगवायला आली आहे हे ओळखून तो रागाने आणि खिन्नतेने भरून गेला.

उवाचेदं ततो वाक्यं महर्षिस्तां महातपाः॥१.

मग त्या महान तपस्वी ऋषीने तिला हे शब्द सांगितले.

यस्माद्दुः खार्जितस्येह तपसो विध्नकारणात् । आगतासि मदोन्मत्ते मम दुः खाय खेचरि॥१.

हे आकाशात संचार करणाऱ्या, अहंकाराने भरलेल्या अप्सरे, माझ्या कठीण तपश्चर्येला विघ्न घालायला तू आलीस, त्यामुळे तू मला दुःख दिलेस.

तस्मात् सुपर्णगोत्रे त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । जन्म प्राप्स्यसि दुष्प्रज्ञे यावद्वर्षाणि षोडश॥१.

म्हणून, माझ्या रागाने कलुषित होऊन, तू सर्पाच्या कुळात, अज्ञान अप्सरे, सोळा वर्षे जन्म घेशील.

निजरूपं परित्यज्य पक्षिणीरूपधारिणी । चत्वारस्ते च तनया जनिष्यन्तेऽधमाप्सराः॥१.

आपले मूळ रूप सोडून, पक्षी रूप धारण करून, तुझ्या चार कन्या जन्माला येतील, हे नीच अप्सरे.

अप्राप्य तेषु च प्रीतिं शस्त्रपूता पुनर्दिवि । वासमाप्स्यसि वक्तव्यं नोत्तरं ते कथञ्चन॥१.

त्यांच्यात तुला आनंद मिळणार नाही; या शिक्षेने शुद्ध होऊन, पुन्हा स्वर्गात वास मिळवशील; पण तुला काहीही उत्तर द्यायचे नाही.

इति वचनमसह्यं कोपसंरक्तदृष्टिश् चलकलबलयां तां मानिनीं श्रावयित्वा । तरलतरतरङ्गां गां परित्यज्य विप्रः प्रथितगुणगणौघां संप्रयाताः खगङ्गाम्॥१.

रागाने डोळे लाल करून, सहन न होणारे शाप दिल्यावर, तो ऋषी तिथून निघून गेला. ती गर्विष्ठ अप्सरा, मन अस्वस्थ होऊन, लाटांसारखी हलती, पृथ्वीवरून निघून, अनेक गुणांनी प्रसिद्ध असलेल्या पक्ष्यांच्या कुळात जन्माला आली.

; धर्मपक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रेति राजर्षिरासीत् त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः॥७.

त्रेतायुगात एकदा हरिश्चंद्र नावाचा एक राजर्षी होता. तो पृथ्वीवर राज्य करणारा, धर्मनिष्ठ आणि उत्तम कीर्तीने प्रसिद्ध असा राजा होता.

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे॥७.

त्याच्या राज्यात कधीही दुष्काळ, रोग किंवा माणसांचे अकाली मृत्यू होत नसत. नगरातील लोकांना अधर्माची आवडही नव्हती.

बभूवुर्न तथोन्मत्ता धन-वीर्य-तपोमदैः । नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः॥७.

कोणीही धन, बळ किंवा तपामुळे गर्विष्ठ होत नव्हते आणि कोणतीही स्त्री तारुण्यात न पोहोचता जन्मत नव्हती.

स कदाचिन्महाबाहुररण्येऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत् त्रायस्वेति च योषिताम्॥७.

एकदा तो बलवान राजा जंगलात हरिणाचा पाठलाग करत असताना, त्याने वारंवार 'वाचवा' असा स्त्रियांचा आक्रोश ऐकला.

स विहाय मृगं राजा मा भैषीरित्यभाषत । मयि शासति दुर्मेधाः कोऽयमन्यायवृत्तिमान्॥७.

राजाने हरिणाचा पाठलाग सोडून, 'घाबरू नका' असे सांगितले. 'माझ्या राज्यात असताना असा अन्याय करणारा कोण असू शकतो?' असे त्याने विचारले.

तत्क्रन्दितानुसारी च सर्वारम्भविघातकृत् । एकस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत्॥७.

त्या आक्रोशाचा माग काढताना, त्याला सर्व अडथळ्यांचा कारणीभूत असलेला एक भयंकर राक्षस भेटला, जो काहीतरी विचार करू लागला.

विश्वामित्रोऽयमतुलं तप आस्थाय वीर्यवान् । प्रागसिद्धाभवादीनां विद्याः साध्यति व्रती॥७.

'हा विश्वामित्र आहे, अतुलनीय तपश्चर्या आणि सामर्थ्य असलेला. तो देवांनी मिळवलेल्या विद्या आपल्या व्रताने साध्य करत आहे.'

साध्यमानाः क्षमामौनचित्तसंयमिनामुना । ता वै भयार्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्यमिदं मया॥७.

'तो संयम, मौन आणि मननियंत्रणाने त्या विद्या मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहे. त्यामुळे त्या भयभीत स्त्रिया ओरडत आहेत. मी काय करावे?'

तेजस्वी कौशिकश्वेष्ठो वयमस्य सुदुर्बलाः । क्रोशन्त्येतास्तथा भीता दुष्पारं प्रतिभाति मे॥७.

'तो तेजस्वी कौशिक घोड्यांनी संरक्षित आहे आणि आम्ही फारच दुर्बल आहोत. या घाबरलेल्या स्त्रिया ओरडत आहेत, आणि हे पार करणे मला अशक्य वाटते.'

अथवायं नृपः प्राप्तो मा भैरिति वदन् मुहुः । इममेव प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेप्सितम्॥७.

'किंवा कदाचित हा राजा आला आहे, सतत 'घाबरू नका' असे म्हणत आहे. मी लगेच त्याच्यात प्रवेश करून मला हवे ते साध्य करीन.'

इति संचिन्त्य रौद्रेण विघ्नराजेन वै ततः । तेनाविष्टो नृपः कोपादिदं वचनमब्रवीत्॥७.

असा विचार करून त्या भयंकर अडथळ्यांच्या अधिपतीने राजामध्ये प्रवेश केला आणि रागाने त्या राजाने असे शब्द उच्चारले.

कोऽयं बघ्नाति वस्त्रान्ते पावकं पापकृन्नरः । बलोष्णतेजसा दीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते॥७.

'हा कोण दुष्ट माणूस आहे, जो वस्त्राच्या टोकाला अग्नी पेटवतो आणि सामर्थ्याने प्रज्वलित होतो, मी स्वतः येथे असताना?'

सोऽद्य मत्कार्मुकाक्षेप-विदीपितदिगन्तरैः । शरैर्विभिन्नसर्वाङ्गो दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति॥७.

'आज माझ्या धनुष्याच्या बाणांनी, जे सर्व दिशांना उजळून टाकतात, त्याचे शरीर विदीर्ण होईल आणि तो दीर्घ झोपेत जाईल.'

विश्वामित्रस्ततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः । क्रुद्धे चर्षिवरे तस्मिन् नेशुर्विद्याः क्षणेन ताः॥७.

राजाचे हे शब्द ऐकून विश्वामित्र रागावला. त्या ऋषीला राग आल्यावर क्षणार्धात त्या विद्या नाहीशा झाल्या.

स चापि राजा तं दृष्ट्वा विश्वामित्रं तपोनिधिम् । भीतः प्रावेपतात्यर्थं सहसाश्वत्थपर्णवत्॥७.

आणि राजा, तपश्चर्येचा खजिना असलेल्या विश्वामित्राला पाहून, प्रचंड घाबरला आणि अचानक अश्वत्थ वृक्षाच्या पानांसारखा थरथर कापू लागला.

स दुरात्मन्निति यदा मुनिस्तिष्ठेति चाब्रवीत् । ततः स राजा विनयात् प्रणिपत्याभ्यभाषत॥७.

मुनिने 'तू दुष्ट आहेस' असे म्हटल्यावर, तो राजा नम्रतेने वाकून म्हणाला.